Итті күшігім десең, Аузыңды жалар
Қазақтың мақал-мәтелдері мен нақыл сөздерінде ит туралы айтылатын ойлар өте көп. Бұл жолдарда ит тек қана жануар ретінде емес, мінез, тәрбие, намыс, сақтық, әдет, ұят, еңбек, иеге адалдық сияқты ұғымдардың айнасы ретінде көрінеді. Төмендегі жинақ — итке қатысты халық даналығының әр қырын көрсететін іріктелген, сауаты түзетілген нұсқа.
Негізгі ой өзегі
- Тәрбие ерте басталады: «Итті күшігінде үйрет.»
- Сөздің салмағы бар: біреудің итіне айтқан сөз иесіне де тиеді.
- Ұят пен тәртіп кеткен жерден береке де кетеді.
- Жақсы ит — иесінің көзі мен құлағы; жаман ит — абыройға сын.
Тәрбие мен мінезге қатысты
Ит туралы мақалдардың бір бөлігі адам тәрбиесіне тікелей ишара жасайды: әдет ерте қалыптасады, мінез күшейеді, ал жауапкершілік иесіне жүктеледі.
«Итті күшігінде үйрет.»
Тәрбиенің уақыты — ерте. Кейін кеш болуы мүмкін.
«Итті иесімен қина.»
Әр әрекеттің жауабы иесіне де тиеді: жауапкершіліктен қашу жоқ.
«Итті күшігім десең, аузыңды жалар.»
Артық еркелету — шектен шығуға апарады.
«Ит құтырса — иесін қабады.»
Бақылаусыздық ақыры өзіңе қайтады.
Сөз әдебі, намыс және қоғам
Ит жайлы нақылдар көбіне адамдардың бір-біріне қатынасын, тілдің шегін, намыс пен ынтымақты суреттейді.
Сөздің ізі
- «Итін жамандасаң, иесіне тиеді.»
- «Сөйлей білмеген кісіден, үре білген ит артық.»
- «Сыпайының итіне “кет” дегенің — өзіне “кет” дегенің.»
Намыс пен бірлік
- «Ауыл иті ала болса да, бөрі келгенде бірігеді.»
- «Ит үрген жерде ауыл бар.»
- «Ел қонбай, ит тынбас.»
Ұят, тәртіп және «қақпақ кеткен» күй
Бірнеше мақал ұят пен қанағаттың кетуі — тәртіптің босауы екенін астарлап жеткізеді. Күнделікті тұрмыстағы қарапайым бейнелер арқылы қоғамның ішкі ережесін еске салады.
«Қазаннан қақпақ кетсе, иттен ұят кетеді.»
Бақылау кетсе, шекара да бұзылады.
«Қазаныңнан қақпақ кетсе, иттен қанағат кетеді.»
Тәртіп жоқ жерде талап та, тоқтам да әлсірейді.
«Есіктен ергенек кетсе, иттен иба кетеді.»
Үйдің шегі — мінездің де шегі.
Бақылау, қауіп және сақтық
Иттің үргені кейде қауіптің белгісі, кейде бос даурығудың көрінісі. Халық мұны айырып, нақты қорытындыға шақырады.
Сақтыққа шақыратын түйіндер
- «Ысқырған жылан шақпайды, үрген ит қаппайды.»
- «Байлаулы ит үрген, байлаусыз өгіз сүзеген.»
- «Бір ит көріп үреді, екі ит еріп үреді.»
Жақсы ит пен жаман ит
Бұл топтамадағы мақалдар ит арқылы адамның болмысы мен беделін таразылайды: жақсысы — серік, жаманы — сын.
«Жақсы ит — иесінің көз-құлағы.»
Сенім мен қызметтің үлгісі.
«Жақсы ит өлігін көрсетпейді.»
Ар-намысқа қатысты астар: әлсіздігін жария етпейді.
«Жаман иттің атын Бөрібасар қояды.»
Аты дардай болғанмен, заты сай емес.
«Ақ ит те, қара ит те — бәрі бір ит.»
Түсі бөлек болғанмен, болмысы бір.
Қысқа нақылдар жинағы
Төмендегі жолдар мәтіндегі кейбір қайталанатын немесе ұқсас ойларды ықшамдап, оқуға жеңіл етіп беруге арналған.
«Иесі үйге қайтса, иті де оралады.»
«Кәрі ит шоқиып отырмаса, үре алмайды.»
«Боранды күні бала құтырар, желді күні ит құтырар.»
«Ит аузы тигенімен, дария суы арам болмас.»
«Иттің құны — бір күшік.»
«Ит те киімге қарап үреді.»
«Ит тепсең — ырысыңды тебесің.»
«Ит ұяласынан қорықпас.»
«Алжыған төбет айға қарап үреді.»
«Өлі бөріден ит аттамас.»
«Ит иттігін қылмай қоймас.»
«Иттің жатқан жері — төсегі.»
Қорытынды ой
Итке қатысты мақал-мәтелдер — күнделікті тіршілік суреті арқылы үлкен қағидаларды жеткізетін тұтас бір мәдени қабат. Мұнда тәрбие, ұят, сөз әдебі, сақтық, бірлік және адалдық секілді ұғымдар бір-бірімен өріліп, қысқа да нұсқа тұжырымға айналған.