Ашуыменен Боз мұнай

Ноғайлы жұртының күйреуі

Бұрынғы өткен заманда, дін мұсылман аманда шақта, үш шарбақты, үш кентті Ноғайлы деген жұрт өмір сүріпті. Бір кездерде ауыр дәулеттен мал тайып, кедейліктің зары жайлаған. Халық жарлы болған соң, жігіттің де әл-қуаты кеміп, жап-жалаңаш жүргеннен әйелдің де ары тозған.

Бозмұнай: дәулет пен жалғыз мұң

Сол Ноғайлы жұртында жортақыға мінбеген, түстік жерге жүрмеген, кірлі киім кимеген, Аллаға тіл тигізбеген, бес намазын қоймаған, бір Құдайды ойлаған — қара басы хан болған Бозмұнай атты бай болыпты. Оның байлығы жұртқа аң, малы Алашқа таң болған.

Байлығының белгісі — тоқсан қара құлы, тоқсан тоғай малы бар. Сондай қор дәулеттің өзінде дүниедегі жалғыз мұңы — перзентсіздік еді. Бозмұнай қартайып, алпыстан асқанша, Құдай қосқан қосағы елуге жеткенше бір балаға зар болыпты. Күллі елден тәуіп іздесе де, ем қонбай, аңсаған жас иісті бала бұйырмаған.

Құлдардың масайрауы және астыртын кеңес

Бір уақытта жылқыда жүрген тоқсан құл қымыз ішіп мас болады. Мастықпен тоқтамай, үйдегі байға қас болуға дейін барады. Құлдар төбеге шығып, өзара кеңес құрып, ішкі шерін ақтарады: қызыл шапан кимедік, қырмызы ат мінбедік; Ноғайлының қыздарымен керме-қас болып, жігіттей дәурен сүрмедік; дүниенің өтерін де білмедік дейді.

Олардың басты өкпесі — Бозмұнайдың өзін ұлындай көрмегені, толып жатқан малынан қалың бермегені. Сөйтіп, «ертең бай келсе, екі қолын байлайық; кірерге көрін сайлайық» деп, байды өлтіріп, тоқсан тоғай жылқыны тоқсанға бөліп алуға келіседі.

Қақтығыс: ашу мен қоршау

Құлдар кеңесіп жатыр деп байға айтқан кісі болмайды. Ал бай өз тірлігімен жүреді. Бір күні ертемен Бозмұнай тұрып, атын алдыртып, алтынды жүген, ер-тұрман, тоқым салдыртады. Қара түнде белсеніп, қас патшадай теңселіп, жорға мініп, келе жатқан жылқының алдынан шығады.

Тоқсан құлдың біреуі бүгіліп сәлем бермейді, байды көзіне де ілмейді. Сонда Бозмұнай қаһарланып, темір құрсанып, тоқсан құлдың бәрін атын атап шақырады. «Қырармын!» деп ақырып, шетте жүрген бір құлды ұстап алып, ашумен сабайды.

Бірін сабап жатқанда, қалғандары жан-жақтан қамауға алады. Бай үстіне құрық жауады. Басына таяқ тиіп, жалғыздығын сезген соң, құлдардың түрін таныған Бозмұнай боз аттың басын бұрып, «Аллалап» сарайға қарай қашады. Оның «ойбай» салған даусынан жер күңіреніп бара жатқандай.

Ой салатын тұстар

• Қоғамдық күйзеліс адам мінезін ғана емес, өлшемін де өзгертеді: ар мен намыс әлсіреген жерде өш пен олжа күшейеді.

• Перзентсіздік мотиві байдың да «толық» емес екенін көрсетіп, оқиғаның трагедиялық салмағын арттырады.

• Құлдардың келісімі — әділет іздеу емес, күшпен бөлісу: осы айырма қақтығыстың бағытын бірден айқындайды.