Биологиялық экология - негізінен биол
Сабақтың тақырыбы
Экология ғылымының зерттеу объектілері
Сабақтың мақсаты
Білімділік
Экологияның қазіргі уақыттағы ең күрделі мәселелердің бірі екенін түсіндіру. Бұл мәселе елімізде, әсіресе индустриялық дамыған орталықтарда және ауыл шаруашылығы аймақтарында өзекті болып отыр. Ауаның, судың және топырақтың ластануы адам өміріне және өмір сүру ортасына қауіп төндіріп отырғанына назар аударту.
Дамытушылық
Оқушылардың танымдық белсенділігін арттыру, білімін кеңейту және ізденімпаздық қабілетін дамыту. Өз бетінше ұғым қалыптастыра алатын жауапты азамат тәрбиелеуге бағыт беру.
Тәрбиелік
Жоғары экологиялық сананы қалыптастыру, қоршаған ортаны қорғауға атсалысуға ынталандыру. Туған жерге сүйіспеншілікті арттыру, жерге деген мейірім мен жауапкершілік сезімін ояту, табиғаттың байлығы мен әсемдігін қорғауға үйрету.
Сабақ барысы
Ұйымдастыру кезеңінен кейін жаңа сабақ экологияның негізі мен зерттеу бағыттарын жүйелі түрде қарастырудан басталады.
Негізгі идея
Экологияның барлық салалары мен бағыттарының негізінде ағзалардың қоршаған табиғи ортамен өзара қарым-қатынасы туралы іргелі биологиялық идеялар жатыр.
- Өсімдіктер мен жануарлар түрлерін жерсіндіру
- Егістікке берілетін минералдық тыңайтқыш мөлшерін белгілеу
- Дәрі-дәрмектің емдік мөлшерін анықтау
- Атмосфераға шығарылатын немесе су қоймаларына төгілетін ластаушы заттардың шектік концентрацияларын есептеу
Осындай шаралардың негізінде экологиядағы шектеуші факторлар ережесі мен толеранттылық заңы жатыр.
Экологияның анықтамасы
Экология — ағзалардың бір-бірімен және қоршаған табиғи ортамен әсерлесу заңдылықтарын зерттейтін іргелі жаратылыстану ғылымы.
Әлеуметтік экология
Қазіргі кезде шекарасы кеңейіп, қарқынды дамып келе жатқан бағыттардың бірі — адамның қоршаған ортамен қарым-қатынасын зерттейтін әлеуметтік экология.
1-анықтама
Қоғамның географиялық, әлеуметтік және мәдени ортамен, яғни адамды қоршаған ортамен арақатынасын зерттейтін ғылыми пән.
2-анықтама
Адамзат қоғамының табиғи ортамен өзара әсерлесуін зерттеу арқылы табиғатты ұтымды пайдаланудың ғылыми негіздерін қалыптастыратын, табиғатты сақтауды және адамның тіршілік ету ортасын оңтайландыруды көздейтін пән.
Негізгі міндет
Қоғамның және аймақтық топтардың табиғатпен әсерлесу заңдылықтарын зерттеу негізінде жаңа табиғи-мәдениеттендірілген ортаны жобалау.
Қосымша қырлары
Жекелеген әлеуметтік топтардың табиғатпен қарым-қатынасын қарастыру (адам экологиясымен ұштасады) және адамдардың іс-әрекетін әлеуметтік-психологиялық тұрғыдан бағалау.
Зерттеу нысанының ортақтығына байланысты әлеуметтік экология адам экологиясымен тығыз байланысады.
Экологияның қолданбалы бағыттары
Экологияның негізі биологияда болғанымен, қазіргі уақытта ол биология шеңберінен шығып, қолданбалы салаларға, экономика мен қоғамдық ғылымдарға ұласады. Көпшілікке көбіне табиғатты қорғау, табиғи ресурстарды ұтымды пайдалану, сондай-ақ өнеркәсіптік экология, агроэкология, урбоэкология және адам экологиясы сияқты салалар көбірек таныс.
Биологиялық экология (жалпы экология)
Биологиялық экология негізінен биологиялық жүйелерге әсер ететін қоршаған орта факторларының үш тобын және тірі материяның ұйымдасу деңгейлерін зерттейді.
Қоршаған орта факторлары
- Абиотикалық факторлар
- Биотикалық факторлар
- Антропогендік факторлар
Ұйымдасу деңгейлері
- Дара ағзалар деңгейі
- Популяциялар деңгейі
- Экожүйелер деңгейі
- Биосфера деңгейі
Аутэкология
Дара ағзаның немесе белгілі бір түрге жататын ағзалар тобының қоршаған орта жағдайларымен, әсіресе физикалық ортамен, қарым-қатынасын зерттейді.
Демэкология (популяциялық экология)
Популяциялардың құрылымы мен сан динамикасын, популяция санының реттелу механизмдерін зерттейді. Сондай-ақ жойылып кету қаупі төнген түрлерді сақтау, шаруашылық мәні бар түрлердің популяцияларын қолдау немесе қажет жағдайда санын шектеу мәселелерін қарастырады.
Синэкология
Өсімдіктерден, жануарлардан және микроағзалардан тұратын күрделі жүйелердің (қауымдастықтар мен экожүйелердің) құрылымын, дамуын, орнықтылығы мен өнімділігін зерттейді. Түрлер арасындағы сан алуан әсерлесулер, сондай-ақ ағзалардың бір-бірімен және физикалық ортамен зат пен энергия алмасуы осы бөлімнің негізгі нысандары.
Глобалдық экология (ғаламдық экология)
Жер биосферасының тіршілік ортасы ретіндегі ерекшеліктерін, қалыптасу тарихын, құрылымы мен қызмет атқару заңдылықтарын, адамның шаруашылық және өзге де әрекеттерінен туындайтын өзгерістерді және биосфераның келешегіне қатысты мәселелерді зерттейді.
Теориялық негіз
Глобалдық экологияның теориялық негізін В. И. Вернадский тұжырымдаған биосфера туралы ілім құрайды.
Теориялық экология
Тірі ағзалардың әртүрлі құрылымдық деңгейлерінің жалпы заңдылықтарын зерттейді.
Іргелі экология
Биосферадағы тірі ағзалар мен сыртқы орта жағдайларының адам әрекеті салдарынан бұзылуын, мұның алдын алу жолдарын және табиғи байлықтарды ұқыпты пайдаланудың ғылыми негіздерін зерттейді.
Қорытынды
Қазіргі жалпы экологияның негізгі зерттеу нысандары — жоғары биологиялық жүйелер (популяциялар, биоценоздар, экожүйелер, биосфера) және олардың уақыт пен кеңістіктегі өзгерістері. Осыған байланысты экология мынадай міндеттерді қамтиды:
- Организмдердің әртүрлі топтарының (популяциялар, түрлер және т.б.) сыртқы орта факторларымен өзара қарым-қатынасын және олардың тіршілік ортасына әсер ету заңдылықтарын зерттеу.
- Биоценоздардағы көптеген түр популяцияларының бір-бірімен байланыс заңдылықтарын анықтау.
- Тіршілік ортасы мен популяциядағы дара санының өзара тәуелділігін зерттеу.
- Популяцияларда тіршілік үшін күрес заңдылықтары мен табиғи сұрыпталу бағыттарын зерттеу.
- Орта жағдайларының организмдерге және олардың популяциялық топтарына әсерін зерттеу.
- Табиғатты тиімді пайдалану жолдарын негіздеу және антропогендік факторлардың ортаға әсерін алдын ала болжауға қатысты зерттеулер жүргізу.
- Ауыл шаруашылығы зиянкестерімен күресте биологиялық әдістердің тиімді тәсілдерін анықтап, тәжірибеге енгізу.
- Өндіріс үдерістеріне қалдықсыз технология тәсілдерін кеңінен енгізуге арналған зерттеулер жүргізу.
Үй тапсырмасы
Тақырыпты оқып, түсінгеніңді қысқаша мазмұндап айтып бер.