Тіл - күретамырЛатындану легіменҰлт көшбасшысы һәм Елбасы Н. Назарбаевтың 2017 жылғы 12 сәуірде Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру мақаласында
Тіл – күретамыр: латындану легі және ұлттық жаңғыру
Қазақстанда латын әліпбиіне көшу мәселесі қоғамдық ойдың өзегіне айналды. Бұл бастама мемлекеттік тілдің қолданыс аясын кеңейту, жазу мәдениетін жаңарту және жаһандық білім кеңістігімен ықпалдасу тұрғысынан талқылануда.
Мақаладағы ұстаным
2017 жылғы «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» мақаласында қазақ тілін кезең-кезеңімен латын әліпбиіне көшіру жұмыстарын бастаудың қажеттілігі атап көрсетілді.
Стратегиялық мақсат
«Қазақстан – 2050» стратегиясында мемлекеттік тілдің позициясын нығайту және 2025 жылдан бастап латын графикасына көшу — ұлт болып шешетін принципті мәселе ретінде айтылды.
Қазақ тілі: мемлекеттік мәртебе және тілдік туыстық
Қазіргі кирилл әліпбиіндегі қазақ тілі — Қазақстан Республикасының мемлекеттік тілі. Сонымен бірге қазақ тілі Ресей, Өзбекстан, Қытай, Моңғолия және өзге елдерде тұратын қазақтардың да ана тілі ретінде кең таралған.
Қазақ тілі түркі тілдерінің қыпшақ тобына жатады. Ол, әсіресе, қарақалпақ, ноғай, қарашай тілдерімен жақын, сондай-ақ қырғыз, татар, башқұрт, қарашай-балқар, қырым, құмық тілдерімен де ортақ белгілері мол.
Жазу тарихы: бірнеше кезең, бір мақсат
Қазақ жазуы тарихында әліпби бірнеше рет өзгерді. Бұл өзгерістер тілдің дыбыстық жүйесін дәл беру, оқыту мен жазу мәдениетін жетілдіру және қоғамдық-саяси жағдайларға бейімделу қажеттілігімен байланысты болды.
Негізгі кезеңдер
-
1
1929 жылға дейін
Қазақстанда араб жазуы қолданылды. ХХ ғасыр басында Ахмет Байтұрсынұлы қазақ фонетикасын ескеріп, араб графикасына негізделген «төте жазуды» ұсынды.
-
2
1929–1940
Латын графикасына негізделген әліпби жазу жүйесіне енгізілді.
-
3
1940 жылдан бері
Кирилл графикасы қолданыста болды және бүгінге дейін жалғасып келеді.
Латын әліпбиіне көшу: мәні мен уәжі
Латын әліпбиіне көшу — ұлт үшін жасалатын маңызды қадамдардың бірі. Ұлы Дала тарихына көз жүгіртсек, ең іргелі құндылықтар ретінде жер, тіл, мемлекет және оның тарихы аталады. Сол қатарда тілдің орны айрықша.
Бұл бастама әлемдік ақпараттық кеңістікке жақындасуға, балалардың ағылшын тілі мен интернет тілін меңгеруіне қолайлы орта қалыптастыруға, ең бастысы — қазақ тілін жаңғыртуға мүмкіндік береді деген ұстаным кең таралған.
Сарапшы пікірі: мәселе тек «таңба» емес
Филология ғылымдарының докторы, профессор Әлімхан Жүнісбек латын әліпбиіне көшу үдерісіндегі негізгі қиындықтардың бірі ретінде қазіргі қолданыстағы әліпбидің қазақ тілінің төл табиғатына толық сай келмеуін атап өтеді. Ғалымның пайымынша, реформа тек әріпті ауыстырумен шектелмей, дыбыс, әліпби және емле ережесін бірдей қамтитын кешенді жаңарту болуы тиіс.
Тәжірибе және дайындық
Әліпби реформасы қоғамның барлық саласына әсер ететіндіктен, кәсіби мамандардың пікірін ескеріп, өзге елдердің тәжірибесімен салыстыра отырып, ғылыми негізде шешім қабылдау маңызды. Қазіргі уақытта цифрлық ортада латын әрпі бар жазулардың жиі қолданылуы (жарнама, хабарлама, түрлі транскрипция құралдары) өтпелі кезеңнің алғашқы қадамдары ретінде байқалады.
Қорытынды
Латын әліпбиіне көшу — ұлттық сананы жаңғыртуға серпін беретін, түркі және жаһандық әлеммен ықпалдасуға жол ашатын маңызды шешім. Бұл қадам қазақ жазуының табиғи нормаларын нақтылап, тілдің болашағын білім, ғылым және технология кеңістігімен сабақтастыруға мүмкіндік береді.
Автор туралы
Бегімхан Керімханұлы — №5 ЖОББ мектептің қазақ тілі мен әдебиеті пәні мұғалімі, Қазақстан Журналистер одағының мүшесі (Павлодар қаласы).
Ескерту: Берілген материалда қайталанған латынша транслитерацияланған бөлік мазмұнды қайталайтындықтан, ықшамдалып, бірізді әдеби нұсқа ретінде өңделді.