Ауызша жаттығуларды - сабақта жазбаша жаттығулар көп орындалып, оған оқушылардың ықпалы нашарлаған жағдайда өткізген мақұл
«Ұстаздық қылған жалықпас, Үйретуден балаға.» (Абай)
Бұл ой бүгінгі сабақтың да өзегін дәл басады: оқушыны үйретудің ең әсерлі жолдарының бірі — білімді ойын арқылы бекіту.
Ойынның тәрбиелік және оқу мәні
Ойын — тіршіліктің нышаны, еңбекке бейімдеудің белгісі, дене шынықтыру мен сергітудің құралы. Қазақ халқы баланы «ойын баласы» деп танып, оның ойлауына, ізденуіне, әрекет арқылы үйренуіне мүмкіндік берген. Ойын түрлері өте көп, әрі әр ойынның өзіндік тәрбиелік мақсаты болады.
Сабақ барысында оқушылардың ынтасын арттыру үшін ойын-жаттығуларды қолдану — пәрменді тәсілдердің бірі. Әсіресе грамматикалық ойын-жаттығулар оқушылар арасында белсенді жарыс түрінде өткізілгенде нәтижесі айқын көрінеді.
Грамматикалық ойын-жаттығудың ұйымдастырылуы
Ойында мұғалім басқарушы әрі төреші қызметін атқарады. Тапсырмаларды орындау кезінде әрбір оқушының немесе топтың алдында өз білімін, іскерлігін, қабілетін көрсету міндеті тұрады. Алайда ойын мағынасыз ермекке айналмауы керек: ол кәдімгі жаттығу сияқты оқу мақсатына қызмет етіп, тек өзгеше формада ұсынылуы тиіс.
Негізгі талап
- Тапсырма грамматикалық білімді бекітуге, тіл дамытуға, орфографиялық дағды қалыптастыруға бағытталуы керек.
- Жарыс нәтижесі түсінікті әрі өлшенетін болуы тиіс (ұпай, уақыт, қате саны т.б.).
- Оқушы тапсырманы «түсінбей орындап қоя салмайтындай» етіп құрылуы қажет.
Қай кезде қолданған тиімді?
Ойын-жаттығулар сабақта әртүрлі мақсатта қолданылады. Ең алдымен жаңа материалды түсіндіру кезінде оқушы назарын шоғырландыруға көмектеседі. Сонымен қатар сабақ соңында оқушылардың шаршауы күшейіп, зейіні төмендей бастағанда, назарын қайтадан оқу жұмысына бағыттайтын тиімді әдіс болады.
Мұндай ойындар белгілі дәрежеде өздігінен жұмыс істей білуді талап етеді. Сондықтан олар алдын ала орындалған жаттығулардың жалғасы ретінде жоспарланып, жеткілікті уақыт бөлінгені дұрыс. Әсіресе жатқа білуге негізделетін тапсырмаларда, сондай-ақ үлкен тақырыпты қамтитын қайталау және қорытындылау сабақтарында ойын тәсілдері кең мүмкіндік береді.
Тапсырманың құрылымы: жеңіл мен күрделіні алмастыру
Ойын-жаттығуларды құруда жарыс рухын көтеру маңызды. Ол үшін жеңіл грамматикалық операциялар мен күрделірек тапсырмалар кезектесіп отырғаны жөн. Сонымен қатар оқушылардың үйреніп отырған ережеге қатысты жиі жіберетін типтік қателері міндетті түрде ескерілуі керек.
Мұғалімнің шешімі нені қамтиды?
Дұрыс таңдау
Сабақ мақсатына сәйкес жаттығуды ғана емес, сол мақсатқа сай ойын түрін де нақты іріктеу.
Әртүрлі нәтиже
Бір ойын орфографиялық немесе пунктуациялық қырағылықты дамытса, екіншісі сөздік қорды байытады.
Бір жаттығудың өзі әртүрлі ойын формасында орындалуы мүмкін. Таңдау мұғалімнің мақсатына байланысты. Ең маңыздысы — жоспарлау: жаттығулар саны, әрқайсысына бөлінетін уақыт алдын ала айқындалуы керек. Әдіс-тәсілдің көптігіне елігіп, ойынды өткізуге қажетті уақытты орынсыз шектеуге де, уақытты шамадан тыс созуға да болмайды. Кейде 5 минуттық қысқа ойынның өзі жеткілікті.
Дайындық, тәртіп және түсіндіру
Ойынға мұғаліммен бірге оқушылар да дайындалуы қажет. Кейбір ойындар алдын ала дайындықсыз ойдағыдай өтпейді, сондықтан мұғалім даярлану жолын алдын ала үйретуі тиіс. Білім мен дағдыны дамытуға бағытталған жарыс жеке оқушы арасында да, топтар арасында да ұйымдастырылады.
Топтық жарыстың маңызды артықшылығы — әр оқушының жұмысы бақылауда болады және топ ішіндегі бағалау (мақұлдау немесе сын) арқылы жауапкершілік артады. Ойын өткізу тәртібі қатысушыларға ашық әрі нақты түсіндіріліп, тапсырма міндетті түрде мысалмен көрсетілгені дұрыс. Тәртіп бұзу ойынның нәтижесін төмендететінін және тәртіп бұзған топқа жеңілдік берілмейтінін оқушылар алдын ала білуі керек.
Ауызша және жазбаша ойын түрлері
Ойын-жаттығулар ауызша да, жазбаша да өткізіледі. Методикалық тұрғыдан олардың тиімділігі грамматикалық материалдың мазмұнына және мұғалімнің уақыт мүмкіндігіне байланысты. Ауызша ойын түрі көбіне уақыт жағынан ұтымды келеді.
Ауызша ойын қашан пайдалы?
- Жазбаша жұмыстың алдында — қателердің алдын алып, орфографиялық және пунктуациялық дағдыны бекітуге көмектеседі.
- Жазбаша тапсырмалар көп болғанда және оқушы ықыласы бәсеңдегенде — белсенділікті қайта оятады.
- Сөздер мен сөйлемдерге грамматикалық талдау жасату барысында — ойлауды жүйелейді.
Нәтижені бағалау: әділ есеп жүргізу
Ойын кезіндегі белсенділік көбіне жарыс нәтижесін әділ есепке алуға байланысты. Оқушылар өз жетістігі мен кемшілігін көріп отыруы тиіс. Нәтижені есепке алу әртүрлі жолмен жүргізіледі: әрбір дұрыс орындалған тапсырмаға ұпай беру, қателік үшін ұпайды азайту, уақытты есептеу және т.б.
Есепке алудың практикалық тәсілдері
Ұпай жүйесі
Әр дұрыс жауапқа ұпай қосу, әр ұтылыс немесе қате үшін ұпайды азайту арқылы нәтижені анық көрсету.
Көрнекі тіркеу
Тақтадағы бағанға сөздер мен сөз тіркестерін жазып отыру, кейін санап шығу.
Жедел белгі беру
Қол көтеру немесе орфограммалар жазылған карточкаларды көтеру арқылы білімді тез анықтау.
Уақыт өлшеу
Берілген тапсырманы орындауға кеткен уақытты салыстыру арқылы қарқын мен дәлдікті бағалау.
Мұғалімнің қоржынында грамматикалық ойындардың түрі жеткілікті болуы қажет. Оқушыны ойнай отырып ойландыру, іздендіру, өз бетінше жұмыс жасауға дағдыландыру — болашақта еңбек сүйгіш, білімпаз, жан-жақты дамыған, алғыр азамат тәрбиелеудің тиімді жолдарының бірі.