Әбіш Кекілбаев шығармаларында халық дәстүрінің көрініс табуы
Әбіш Кекілбаев шығармаларында халық дәстүрінің көрініс табуы
Әбіш Кекілбаев — XX ғасырдағы қазақ қоғамының ғана емес, тұтас түркі әлемінің заңғар қаламгерлерінің бірі. Ол Мұхтар Әуезов, Сәбит Мұқанов, Ғабит Мүсірепов сынды алыптардың дәстүрін жалғап, қазақ әдебиетінің көркемдік туын биік ұстай білген сирек тұлға.
Қаламгердің шығармашылық жолы өлеңнен басталып, кейін сын кітаптары, әңгімелер мен хикаяттарға, тарихи романдарға ұласты. «Үркер» мен «Елең-алаң» романдары оқырман тарапынан жоғары бағаланды. Ал алғашқы туындылардың қатарындағы «Ханша-дария» хикаяты мен «Шыңырау» повесі тарихи және рухани мәселелерді философиялық деңгейде көтере алуымен, өмірді реалистік сипатта суреттеудегі шеберлігімен ерекшеленіп, қазақ прозасының таңдаулы үлгілеріне айналды.
Дәстүр — деталь емес, мағына
Өз замандастары сияқты, Әбіш Кекілбаев та халықтың әдет-ғұрып, салт-санасын егжей-тегжейлі суреттеуге бейім. Бірақ ол этнографиялық детальды «қызық үшін» ғана тізбелемейді. Көшпелі өмірдің ұмыт бола бастаған белгілеріне ден қоя отырып, сол белгілердің әлеуметтік-философиялық салмағын ашады: халық тіршілігі мен адам жанының ішкі иірімдерін дәстүр арқылы танытады.
Жазушы туған өлкесі — өзге аймақтарға ұқсамайтын Маңғыстау тіршілігі, түбек болмысы, аңыз-әңгімелер мен ата-баба тағдыры туралы тебірене сөйлейтін шежіреші секілді көрінеді. Бұл жайында замандасы, әдебиетші Герольд Бельгердің естелігі де ой салады: ол Әбіштің ерте кезден-ақ туған жер шындығын жанымен сезініп, кейін әдебиетте өз сөзін айтары анық екенін аңғартады.
Балалық әсердің көркемдік қайнары
Болашақ жазушының балалық шағы соғыстан кейінгі ауыр жылдарға тұспа-тұс келді. Дегенмен ол көшпелі елдің «қаймағы бұзыла қоймаған» тілін, ескі ауылдың өше қоймаған жұрнағын көріп өсті. Қыз ұзату, үйлену, шілдехана, ас беру, жоқтау секілді ғұрыптар ортасында жүріп, дәстүрдің табиғи ағысын бойына сіңірді.
Домбыра үні, күйшілердің саусағынан төгілген сарын, күй астарындағы көне заманнан жеткен шерлі сыр — бәрі де оның ішкі әлемін тербеп, кейін шығармаларына дәстүрдің тағылымды тұстарын арқау етуіне негіз болды.
«Бір шоқ жиде» хикаятындағы салт-сана
Әбіш Кекілбаев шығармаларын оқыған сайын суреткерлік шеберлікке ғана емес, туындылардың өн бойына сіңген ұлттық тәлім-тәрбиеге де тәнті боласыз. Соның айқын мысалы — «Бір шоқ жиде» хикаяты. Мұнда ата-баба ұстанған салт-дәстүрлер өмір шындығымен табиғи байланыста, нанымды әрі көркем беріледі.
Жыл санау және мүшел
Жазу-сызуы аз кезеңдерде үлкендер жасын мүшел есебімен, жыл қайыру арқылы мөлшерлеген. Хикаятта бұл таным нақты көрініс табады.
Бата-тілек мәдениеті
«Бағың жансын», «Есесі Алладан қайтсын», «Үбірлі-шүбірлі бол» секілді қалыптасқан тілек сөздер шығармаға рухани өң береді.
«Он үш — бір мүшел, жиырма бес — екі мүшел, отыз жеті — үш мүшел, қырық тоғыз — төрт мүшел, алпыс бір — бес мүшел, жетпіс үш — алты мүшел...»
164-бет.
«Бағың жансын, Есесі Алладан қайтсын, Дегеніңе жет, Үбірлі-шүбірлі бол...»
168-бет.
Қонақ күту және табақ тарту әдебі
Хикаяттың әсерлі тұстарының бірі — қонақ күту, мүшелеу, сыбаға ұсыну тәртібінің мәнін ашуы. Мұнда әр сүйектің өз иесі, әр табақтың өз жолы бар екені, дәстүрдің ел ішіндегі ынтымақ пен тәртіпке қызмет ететіні көркем логикамен беріледі.
«Ең сый жілік — жамбас, одан соң — жауырын... Басты ең жоғарғы табаққа саласың... Төстікті — күйеуге, құйымшақты — қызға...»
186-бет.
Тәрбиелік өзек
Бұл суреттеулер — жай «салт тізбесі» емес. Ол жастарға жауапкершілікті, үлкенді сыйлауды, ағайын арасын бүлдірмей ұстайтын нәзік мәдени кодтарды танытады.
Нәрестеге қатысты ғұрыптар және көңіл айту
«Бір шоқ жиде» хикаятында нәресте дүниеге келген сәттен бастап орындалатын әдет-ғұрыптар да мол қамтылады: азан шақырып ат қою, көрімдік беру, қырқынан шығару, қарын шашын алу, ит көйлек сияқты жол-жоралғылар. Сонымен қатар қаралы үйге көңіл айту, дауыс салып жоқтау дәстүрі де көрініс табады. Бұл — тіршіліктің қуанышы мен қайғысы қатар жүретін халықтық дүниетанымның шынайы бейнесі.
«Бәсеке» повесіндегі құдалық және той салтанаты
Ұлттық әдет-ғұрыптардың көркем әрі кең тыныспен суреттелген тағы бір туынды — «Бәсеке» повесі. Мұнда бір кезеңде кең тараған, кейін көмескілене бастаған, бүгінде қайта жаңғырып келе жатқан дәстүр — құда түсу, қыз айттыру рәсімдері тартымды бейнеленеді.
Жасау, көш және сән-салтанат
Повесте құдаларды күтіп алу жоралғысынан бастап, дәулетті ортаның қыз ұзатудағы салтанаты — жасау дайындау, көш түзеу, сән-сипаттың ұсақ бөлшегіне дейін нанымды суреттеледі.
«Болғалы тұрған тойдың ең үлкен қызығы, той тарқатар салтанаты — қызының көші... Әр түйенің омырау құйысқанына асыл алқа, күміс жүзік, моншақ тағылады...»
22-бет.
Ұлттық ойындар
Той үстіндегі қызық, рәсім, көпшілік психологиясы.
Бәйге мен күрес
Жүйрік пен палуан арқылы мерей, мәрттік өлшемдері.
Айтыс, өнер
Өнерпаздың сөзі — елдік рухтың айнасы.
Бұл суреттеулердің бәрі оқырманға жақын: ұлттық болмысқа тән көріністерді тірілтіп, рухани азық береді. Дәстүрдің озығы мен тозығы барын мойындай отырып, мұнда сөз болған құндылықтардың халық жадындағы орны ерекше екені анық.
Қорытынды ой
Әбіш Кекілбаев шығармаларындағы салт-дәстүр — көркем әлемнің сәні ғана емес, кейіпкер мінезін, қоғам тынысын, тарихи жадты ашатын терең қабат. Осындай тәлімді, ұлттық болмысты айшықтайтын туындыларды мектеп бағдарламасында кеңірек оқыту — жас ұрпақтың рухани көкжиегін кеңейтер игі қадам болар еді.
Пайдаланылған әдебиеттер
- Әбіш Кекілбайұлы. Дала балладалары. I–II том. Алматы: Жазушы, 2002.
- Төлен Әбдікұлы. «Азамат. Қаламгер. Қайраткер». Егемен Қазақстан, №265–266, 03.12.1999.
- Аққұштап Бақтыгереева. «Ата-ана қарызы, перзент парызы». Егемен Қазақстан, №354.
- Ермек Аманшаев. «Қазақ елінің таңдайы!». Жас Алаш, №145, 04.12.1999.
- Мырзагелді Кемел. «Сөз-құдірет». Жас Алаш, №312.
- Герольд Бельгер. «Дала балладалары». Жас Алаш, №285.
- Әділбекова Жанар Зинуллаевна.