Бүгінгі таңда Махамбет туралы жазылған зерттеу еңбектерде Өтеміс балаларының тек кейбіреулері ғана таныс
Ақбұлақ шайқасындағы Махамбет ерлігі
Махамбет Өтемісов 1804 жылы қазіргі Батыс Қазақстан облысы, Орда ауданы, Нарын құмы, Бекетай мекенінде дүниеге келді. Ол кезеңде бұл өлке Ішкі Бөкей Ордасы аталған. Нарын — Еділ мен Жайықтың арасындағы кең құмды алқап. Бұрын бұл жерді қалмақтар қоныстанған. Олар көшіп кеткеннен кейін аймақ ұзақ уақыт елсіз қалып, 1801 жылы Жайықтың бергі бетінен Бөкей сұлтан бастаған қазақтар келіп орнықты. Бұл кезде Ресейде Павел патша билік құрды; Бөкейге қоныстануға ресми рұқсат берген де — осы Павел.
Тектік орта және ру таралымы
Ішкі Бөкей Ордасына қоныстанған рулардың басым бөлігі Байұлы бірлестігінен еді. Қазақ шежіресінде Байұлы он екі атаға бөлінеді. Соның бір тармағы — Беріш. Исатай Тайманов Беріштің ішіндегі Жайық-Беріш атанатын бұтағынан шыққан, Махамбет те осы Жайық-Берішке жатады.
Махамбеттің әкесі — Өтеміс, арғы атасы — Құлмәлі. Кей зерттеулерде Өтеміс балаларының бәрі бірдей толық көрсетіле бермейді. Тайпақ ауданы (қазіргі әкімшілік атауы өзгерген өңір) Кальмыков елді мекенінің тұрғыны Ерғалиев Құлабайдың айтуынша, Өтемісовтердің қатарында: Бекмағамбет, Махамбет, Исмайыл, Досмайыл, Қожахмет, Уса, Иса, Хасен, Мұса, Ибрайым бар. Үлкен ұлы Бекмағамбеттен басқасы көтеріліске қатысқан делінеді.
Ақынның ерте танылуы және хан ордасындағы тәжірибе
Өтемістің көп ұлдарының ішінде ақындық дарынымен де, ел үшін атқарған ісімен де аты ерте шыққаны — Махамбет. Халық оның ардақты есімін, өткір сөзін бүгінге дейін жадына сақтап келеді; ел аузынан сирек болса да жаңа шумақтар жазылып алынуы — соның айғағы.
Махамбет ел ісіне ерте араласып, ұйымдастырушылық қабілетімен танылды. Жас болса да жалынды ақын ретіндегі даңқы тез жайылды. Осы қабілетті өз мүддесіне пайдаланбақ болған Жәңгір хан оны сарай ақыны етуге әрекеттенеді. Жас кезінде Махамбет ордада жүрген тұста Жәңгір хан өзінің Зұлқарнайын есімді жас баласын Орынборға жібергенде, соның қасында болғаны айтылады.
Хан ордасындағы әділетсіздіктерді көзімен көруі, ел көрген зорлық-зомбылықтың куәсі болуы ақынның езушілерге деген өшпенділігін күшейтті. Ол жалынды сөзін ханды мадақтауға емес, әділетсіздікті әшкерелеуге жұмсады. Ақыры Жәңгір хан «түзелмейтін ақын» деп, Махамбетті сарайдан қуады. Бұл оқиғаға қатысты тарихта жиі аталатын жыл — 1834.
Исатаймен тізе қосу және көтерілістің ұлғаюы
Осы кезеңде Махамбет Исатай Таймановпен бірлесіп, хан-сұлтандарға қарсы халық наразылығын күшейту бағытында әрекет етеді. Хан мен оны жақтаушылар Махамбетті старшындыққа ұсынғанымен, ол үгіт-насихатын тоқтатпайды. Соның салдарынан жоғары органдар Махамбетті старшындыққа өткізбей қояды.
Негізгі түйін
Көтерілістің әлеуметтік қуаты ғасырлар бойы жиналған кек пен ызадан, халықтың хан билігіне деген өшпенділігінен күшейді.
Саяси сәт
Хан билігі көтерілісті «бесігінен тұншықтыруды» көздеді: басшыларды тез ұстап, айдатып жіберу жоспары жасалды.
1836 жылғы маусымда (кей деректерде жыл көрсетуінде шатасулар кездеседі) Исатай мен Махамбет қалың қолмен хан ордасына келеді. Хан қатты сасып, Исатайға хат жолдап, талаптарын жазбаша беруді сұрайды және «тез қарап, тексеремін» деп уәде етеді. Исатай талаптарын жазбаша қалдырып, кейін қайтады. Алайда хан уәдесінде тұрмай, дереу Орынборға мәлімдеме жолдап, онда Махамбеттің рөлін ерекше атап, нысанаға алдымен оны іліп-қағуды көздейді.
Қарулы қимылдар және шешуші сәт
Бұдан кейін Исатай мен Махамбеттің маңына езілген жұрт бұрынғыдан да көп топтаса бастайды. Олар ханға қызмет еткендердің зорлығына қарсы қарулы қарсыласуға дайындалды. Алғашқы қимыл Қарауылқожаның ауылына шабуыл жасаудан басталды: 1837 жылғы 17 ақпанда Исатай мен Махамбет бастаған 35 адам Қарауылқожаны шауып алады. Сол жылдың 15 қазанында көтерілісшілер орданың ірі феодалдарының бірі Құдайбергенұлы Балқыны, аз күннен кейін тағы да Қарауылқожаны шабады.
Махамбет батыл қимылдап, көпшіліктің талабын орындатуды, елге тыныштық бермеген хан билігін оның байлығымен қоса күйретуді мақсат тұтты. Алайда 1838 жылғы 12 шілдеде Исатай мен Махамбет күтпеген жерден Гекке мен Баймағамбет сұлтанның қарулы отрядтарымен бетпе-бет келеді. Қапияда кезіксе де қашуды ар көрген батырлар сол жерде ұрыс ашады.
Исатайдың қаза табуы
Жақсы қаруланған, әскери айла-амалды меңгерген Геккенің әскері көтерілісшілерді қоршауға алады. Қоршауды бұзып шығуға мүмкіндік болғанымен, жолдастары қолға түскендіктен, Исатай оларды тастап кетуді ар көріп қайта кіріседі. Сол сәтте оның аты атып түсіріліп, өзі жаяу қалады. Махамбет пен Үбі секілді серіктері ат ұсынса да, Исатай қашпай, жаяу соғысады. Ақыры тірідей қолға түспейтінін білген жау Исатайды атып өлтіреді.
Махамбет Исатайды қоршаудан алып шығуға қанша күш салса да, мақсатына жете алмайды. Ол қалған серіктерін құтқаруға әрекет жасап, кейінгі көп қолға жетіп, қайта серпілуді ойлайды. Бірақ бұл жоспары да жүзеге аспайды.
Қуғын, Хиуаға үміт, елге оралу
Бұдан кейін Махамбет 1839 жылға дейін Назар, Шүрен елдерінде болады. Ол ел-елден қол жинауға, қарулы күш топтастыруға тырысады. Хиуа ханы Аллақұлдан да әскери көмек сұрайды, ел ішіндегі сенімді адамдарға хат жолдап, қамдану қажеттігін ескертеді.
Хат үзіндісі
Ардақты батырларымыз: Бабайға, Надырқұлға, Сәлиге, Жармұқанбет және Жамантайға — барлығына сәлем! Өздерің секілді достардың дұғасымен, Аллаға шүкір, сенемін. Мен Хиуадан аман-есен қайттым.
Сіздерді сағындым, осынша-ақ көргім келді. Бірақ бару қиыншылыққа түсіп тұр. Әскер шығардың алдында ханға (Хиуа ханы) тағы бір жолығып шығам. Әрі дегенде әскер осы алдымыздағы жаз шығады. Егер жағдай көтерсе, қалайда старшина Сәлиді жіберіңдер. Ол жаққа барардың алдында мен сіздердің қандай халде екендіктеріңізді білуім керек қой...
Бірақ Хиуа ханынан күткен «әскер беремін» деген сөз не алдау, не саяси есеп болуы мүмкін: 1839 жылдың аяқ шенінде Махамбеттің әскерсіз, қасына ерген аз ғана адамдарымен жүргені белгілі.
Ковалевскийдің дерегі және Махамбеттің жан күйі
Егор Петрович Ковалевский 1839 жылғы қарашада Хиуа шекарасында Махамбет Өтемісовпен кездескенін жазады. Махамбет «қалайда болса, отрядыңа қоса алып кет; орыс үкіметінің алдында кінам болса, іс жүзінде ақтаймын» дегенін, бірнеше жыл бойы Бөкей Ордасында қалған әйел-баласын көрмей, қатты сағынғанын баяндайды.
Айтылған сөздің мағынасы
Махамбет өз басынан көп қайғы-қасірет өткенін, ең жақын жандары — үй-іші, қатын-бала, туған ел, өскен жер — бәрі алыста қалғанын, панасыз күй кешкенін жеткізеді.
Ковалевскийдің айтуынша, Махамбет олармен бірге жүрген тұста қастарындағы тілмаш ат алып қашып кетеді. Махамбет оны іздеуге бір барып таба алмай қайтқан, екінші рет қайта жіберілген. Кейін тілмаштың өзі орыс отрядына қосылады. Боранды, панасыз құмда отряд Махамбетті көп күте алмай жолын жалғастырып, Ковалевский кейін оны қайта көре алмағанын айтады.
Ұстау әрекеттері және 1841 жылғы тұтқын
1838 жылдың соңына таман Махамбет Бөкей Ордасының шегіне жасырын өтті деген хабар 1840 жылдың басында Жәңгір ханға жетеді. Хан Балқы Құдайбергеновке және тағы бір сұлтанға «Махамбетті ұстаңдар» деп бұйрық береді; дәл сондай тапсырма Жайықтың бергі бетіндегі Баймағамбет сұлтанға да жолданады.
1840 жылғы желтоқсанда Махамбет Жайықтың батыс бетіне өтіп, көтеріліс кезінде хан жақтастарының бірі болған старшын Ақтай Мұңаевтың 35 жылқысын айдап әкетеді. Мұндай ашық қимыл хан-сұлтандардың үрейін үдетіп, оны қалайда ұстау үшін Аспандияр Сайдалин мен Тәукеге арнайы тапсырма береді. Дегенмен олар бір жылдай ізге түсіп ұстай алмайды: халық ардақты ақынды жасырып, қайда жүргенін айтпайды.
1841 жылы Орынбор губернаторы Орал қаласының әскери атаманына Махамбетті ұстау шараларын жеделдету туралы бұйрық береді. 1841 жылғы 4 наурызда Мұртазағали Өзбекғалиев Махамбет Жайықтың Гурьев бетіндегі бір ауылда жасырынып жүр деп мәлімдейді. Калмыковтан атаман бастаған 40 адам аттанып, көрсетілген ауылға барып, Тілекеев деген қазақтың үйінде отырған Махамбетті ұстайды. Қару-жарағы аз болса да қарсылық көрсетіп, бірен-саранын жаралайды, бірақ көпке төтеп бере алмай тұтқынға түседі.
Махамбет те, оны қонақ еткен Тілекеевтер де ұсталып, Калмыковқа жеткізіледі. Көтерілістің белгілі басшыларының бірі болғандықтан, Махамбетті Орынборға жіберу туралы шешім қабылданады.
Орынбордағы тергеу және сипаттама
1841 жылғы 17 наурызда Махамбет Орынборға айдалады. Жолдау қағазда оның түр-сипаты көрсетілген: 37 жаста, бойы екі аршын және 5 2/4 вершок, шашы-қасы-мұрты-сақалы қара, бетінде дағы жоқ, қараторы, қой көзді.
Генерал-губернатор істі Орынбор әскери сотына тапсырады. Тергеу кезінде Махамбет көтеріліске қатысқанын жасырмаса да, «басшылық еттім» дегенді мойындамайды. Сонымен бірге шекарадағы орыс отрядтарына қиын кезде көмектескенін алға тартады: Хрунжий Шустиковты тұтқыннан босатуға ықпал еткенін айтады. Бұл деректі подпоручик Айтов та растайды.
Соның нәтижесінде генерал-губернатор Махамбетті жазадан босатып, шекарадан өткізіп жіберу туралы шешім шығарады. Алайда оған шекараға жақындауға тыйым салынады: тыйымды бұзса немесе Ішкі Ордаға өтсе, қатал жаза қолданылатыны ескертіледі.
1841 жылғы 7 шілдеде шекара комиссиясы оны шекарадан алыс аймаққа жіберу қажеттігін көрсетіп, Кіші жүздің орта аймағындағы билеуші сұлтан Арыслан Жантуринге нұсқау береді де, Махамбетті шекарадан өткізіп салады.
Жәңгір ханның қарсылығы және қайта қудалау
Бұл шешім Жәңгір хан мен Баймағамбет сұлтанға күтпеген соққы болды: олар көптен іздеген Махамбеттің оңай босап кететінін болжамаған. Жәңгір қайтадан материал жинап, Орынбор губернаторының алдына мәселе қойып, Махамбетті қайта соттауды талап етеді. Бірақ генерал-губернатордың қаулысы шыққаннан кейін шекара комиссиясы ештеңе өзгерте алмай, тек үкім туралы ресми хабар берумен шектеледі.
1841–1845 жылдары Махамбеттің нақты қай жерде жүргені туралы толық мәлімет сақталмаған.
1845 жылғы Орынборға келуі және істің қайта қозғалуына түрткі
1845 жылғы ақпанда Махамбет Орынборға келеді. Мақсаты — Нұрсұлтан есімді баласын оқуға беру. Сол уақытта бірнеше қалада «орыс-қырғыз мектебіне» балалар тарту мәселесі көтеріліп жатқан еді. Махамбет баласын оқуға жаздыруды көздегенімен, бұл ниеті орындалмайды.
Өтініш қаралған кезде комиссия Махамбеттің бұрынғы істерін қайта көтеріп, баласын мектепке алмақ түгілі, өзіне Орынбордан тез кетуді бұйырады. Осы ахуалды пайдаланған Баймағамбет Айшуақов Махамбеттің төңірегінде Ішкі Ордадан қашқандар паналап жүр, үкіметке қарсы адамдарды Махамбет күшпен қорғайды деп мәлімдейді.
«Приговор» ұйымдастыру және қастандық
Осы негізде Орынбор шекара комиссиясы істі қайта қозғау үшін ру басылары қол қойған «приговорлар» жасатуды құпия тапсырма ретінде береді. Баймағамбет Айшуақовтың басшылығымен алаша руының бірқатар билері Махамбетті «зиянды адам» деп сыртынан үкім шығарады: «Біздің арамызда оның болуын, көшіп-қонуын тілемейміз» деген мазмұнда жазылған.
Осы құжатқа сүйеніп, Махамбетті ұстап тапсыру туралы бұйрық беріледі. Бірақ қара халық оны жасырып, ұстауға бөгет жасайды. Мұны сезген сұлтан астыртын әрекетке көшіп, реті келмесе өлтіртуді де көздейді. Махамбеттің басына мың сом бәйге тігіледі.
1846 жылғы қазанда Баймағамбет қара ниетті адамдарды ұйымдастырып, Махамбетке аттандырады. Олардың ішінде хорунжий атағын алған Ықылас Төлеев, Беріш руының биі Жаңаберген Боздақов, Төрежан Турумов, Жүсіп Өтеулиев және басқалар аталады.
Қаза
Олар күндіз Махамбеттің үйіне келеді. Ақынның қонысы басқа ауылдардан оңашалау, жалғыз үй отырған екен. Махамбет бұл топтың тегін келмегенін сезеді, бірақ қашуға мүмкіндік болмай қалады. Жүсіп Өтеулиев Махамбеттің басын қылышпен шауып түсіреді деген дерек бар. Ал ел аузындағы аңыздарда ақынның Ықылас Төлеевтің қолынан қаза тапқаны айтылады.
Қалай болғанда да, елін сүйген ер, атышулы ақын 1846 жылғы қазан айында 42 жасында қаза табады.
Ақбұлақ шайқасы және Қиыл қырғыны
Ақбұлақ шайқасы, Қиыл қырғыны — 1836–1838 жылдары Исатай мен Махамбет бастаған көтеріліс тарихындағы ең ірі әрі соңғы шешуші қақтығыстардың бірі ретінде айтылады. 1837 жылы қуғынға ұшырап, Тайсойған құмында Көнсадақ батырдың ық жағында құпия қыстап шыққан Исатай қарап жатпай, жаңа жорыққа әзірленеді.
Қарабау, Қаракөл, Бүйрек адырларын мекендеген ысық, шеркеш, таз рулары да отаршыл патша үкіметіне және жергілікті билеушілерге наразылық танытқан. Берілген мәтін осы тұста үзіледі, бірақ көтерілістің әлеуметтік тірегі кеңейгенін және шешуші шайқастарға алып келген ахуалды аңғартады.