Компьютерлік вирустар Компьютерлік бомбалар Программалық вирустар
Кіріспе
Сәлеметсіздер ме, оқушылар! Бүгінгі сабағымыздың тақырыбы — антивирустар. Өмірде кедергілер кездесетіні сияқты, «компьютер әлемінде» де қауіп-қатер аз емес. Сабақ барысында компьютерлік вирустар туралы мәлімет алып, антивирустық бағдарламалар арқылы компьютерді қалай қорғауға болатынын қарастырамыз.
Негізгі идея: вирус — зиян келтіреді, ал антивирус — табады, тоқтатады және жояды.
Компьютерлік вирус деген не?
Компьютерлік вирус — арнайы жазылған, көлемі шағын бағдарлама. Ол өздігінен басқа бағдарламалардың алдына немесе соңына қосылып, оларды «бүлдіруге» кіріседі және компьютерде түрлі келеңсіз әрекеттер жасауы мүмкін.
Маңызды ұғым
Вирус табылған бағдарлама «зақымдалған» немесе «бүлінген» деп аталады.
Вирустың қауіптілігі
Компьютерлік вирустар өздігінен көбеюге қабілетті болуы мүмкін және жадта сақталған файлдар мен бағдарламаларды бүлдіріп, жүйенің жұмысын істен шығаруға дейін жеткізеді.
Вирустар не үшін жазылады?
Кейбір жағдайларда вирустарды білікті қаскөй мамандар бәсекелес ұйымдарға зиян келтіру үшін, қызғаныш, зиянкестік немесе мансапқұмарлық ниетпен, сондай-ақ ақша табу мақсатында (мысалы, антивирустық бағдарламаларды сатуға сұраныс қалыптастыру) жазуы мүмкін.
Вирус жұққанын қалай білеміз?
Вирустың пайда болу белгілері
- Бағдарлама дұрыс жұмыс істемейді немесе жұмысы тоқтайды.
- Экранда бөгде символдар мен күмәнді хабарламалар пайда болады.
- Компьютер баяу жұмыс істей бастайды.
- Кейбір файлдар бұзылады немесе жоғалады.
- Жүйеде жиі тұрып қалулар мен қателер (жаңылысулар) байқалады.
Вирустардың жіктелуі (қысқаша)
Мекендеу ортасына қарай
Файлдық, жүктейтін, макровирус сияқты түрлер кездеседі.
Жұмыс логикасына қарай
Логикалық бомбалар, құрттар, троян аттары, ұстауыш вирустар.
Мақсатына қарай
Бейсауат, шантаж жасаушы, насихатшы, мағынасыз.
Антивирус: міндеті мен рөлі
Вирустардан қорғауға арналған арнайы бағдарламалар антивирустық бағдарламалар деп аталады. Олардың негізгі міндеті — вирустарды табу және жою.
Антивирус — компьютерді «емдейтін дәрігер». Ол қауіпті әрекеттерді байқап, зиянды кодты тоқтатуға және жүйені қалпына келтіруге көмектеседі.
Антивирустық бағдарламалардың түрлері
Детекторлар
Тек бұрыннан белгілі вирус түрлерін анықтап, соған қарсы әрекет етеді. Жаңа (белгісіз) вирусқа келгенде мүмкіндігі шектеулі болуы ықтимал.
Докторлар (фагтар)
Вирус жұққан бағдарламалар мен дискілерді «емдеп», зиянды бөлігін алып тастау арқылы бастапқы қалпына келтіруге тырысады.
Ревизорлар
Алдымен файлдар мен жүйелік аймақ туралы бастапқы мәліметті «есте сақтайды», кейін ағымдағы күйімен салыстырып, сәйкессіздік табылса пайдаланушыға хабарлайды.
Мысал: Д. Мостов дайындаған ADif бағдарламасы.
Сүзгілер (резиденттік қорғаушылар)
Компьютердің жедел жадында тұрақты орналасып, вирусқа тән қауіпті операцияларды «ұстап алады» және қолданушыны дер кезінде ескертеді. Одан кейінгі шешім қабылдау пайдаланушыға байланысты болады.
Полифагтар және танымал мысалдар
Dr. Web (Doctor Web)
И. Данилов құрған қуатты сканер. Вирустарды жақсы ажыратып таниды.
Kaspersky Anti-Virus
Е. Касперский зертханасы жасаған, вирусқа қарсы сенімді бағдарламалардың бірі ретінде кеңінен танымал.
Бекіту: сұрақтар және тест
Түсінуді тексеру сұрақтары
- 1. Вирустардан қорғайтын бағдарлама қалай аталады?
- 2. Вирусты тауып қана қоймай, оның кодын зақымдалған бағдарламадан жоятын бағдарлама түрі қандай?
- 3. Бағдарламаларды зақымдайтын шағын бағдарлама қалай аталады?
- 4. Бағдарламалық құралдар кешеніндегі қателіктерді пайдаланатын вирустар қалай аталады?
- 5. Компьютердің жедел жадында тұрақты орналасатын вирусқа қарсы бағдарлама қайсы?
Кілт сөз (әріптер арқылы)
Тест тапсырмалары
1) Өздігінен көбеюге қабілетті арнайы бағдарламалар?
- Компьютерлік вирустар
- Компьютерлік бомбалар
- Бағдарламалық вирустар
2) Ішінде вирус табылған бағдарлама?
- Емделетін
- Көрінбейтін
- Бүлінген
3) Мекендеу ортасына қарай вирустарды нешеге бөлуге болады?
- 5
- 3
- 2
4) Операциялық жүйе жүктелгенде жұқпалы тасушыдан жұғатын вирус?
- Файлдық
- Жүктейтін
- Макровирустар
5) Макровирустар...
- Жұғу құжат файлын ашқанда орындалады
- Операциялық жүйені жүктегенде жұғады
- Вирустық код бағдарлама жүктелгенде жіберіледі
6) Жұмыс логикасына және мақсатына қарай?
- Логикалық бомбалар, құрттар, троян аттары, ұстауыш вирустар
- Бейсауат, насихатшы, мағынасыз, шантаж жасаушы
- Жүктейтін, макровирустар
7) Қазіргі кезде шамамен неше вирус түрі бар?
- 15 000
- 10 000
- 25 000
8) Мақсатына қарай вирустар:
- Логикалық бомбалар, құрттар, троян аттары, ұстауыш вирустар
- Бейсауат, насихатшы, мағынасыз, шантаж жасаушы
- Жүктейтін, макровирустар
9) Қарапайым қолданбалы бағдарламаларға еніп, рұқсат етілмеген әрекеттерді орындайды:
- Троян аттары
- Құрттар
- Логикалық бомбалар
10) Бағдарламалық құралдар кешеніндегі қателіктер мен дәлсіздіктерді пайдаланатын вирустар:
- Троян аттары
- Ұстауыш-вирустар
- Логикалық бомбалар
Сабақты бекіту: тест тапсырмаларын орындап, жауаптарды талқылаңыз.
Қорытынды және үй тапсырмасы
Бүгін біз компьютерлік вирустардың анықтамасын, белгілерін және антивирустық бағдарламалардың негізгі түрлерін қарастырдық. Қауіпсіздік — бір реттік әрекет емес, тұрақты әдет.
Үйге тапсырма: «Антивирустар» тақырыбын қайталау, антивирус түрлерін (детектор, доктор, ревизор, сүзгі, полифаг) қысқаша сипаттап келу.
Осымен «Антивирустар» туралы сабағымыз аяқталды.