Шырынды жемісті көп тұқымды - алма
Мәселе және өзектілігі
Алманы көбейту кейде ұластыру (егу) арқылы да жүргізіледі. Қазақстанда алманың 40-тан астам сорты аудандастырылған, соның 20-сы (Салтанат, Іле, Алатау шапағы, Алматы және т.б.) қазақ селекционерлері шығарған. Алма жемісі тасымалдауға және сақтауға қолайлы, тағамдық заттарға бай, дәмді, әрі өңдеуге өте жақсы келеді.
Адамдардың күнделікті тағамға қолданатын жемістерінің едәуір бөлігі — алма. Оны ежелден емдік-дәрумендік тағам ретінде және ас қорыту жұмысын реттеуге көмектесетін өнім ретінде пайдаланған. Дәрумен жетіспегенде, қызба кезінде де жеген. Алма ағзаға қуат беріп, түрлі ауруларға қарсы тұруға қолдау көрсетеді. Сондықтан алманы сырқат адамдарға да, сау адамдарға да тұтыну пайдалы.
Жұмыстың мақсаты мен міндеттері
Мақсаты
Алма жемісінің тіршілігін бақылау арқылы табиғатты тереңірек танып, байқағыштықты, еңбексүйгіштікті дамыту.
Нысаны
Алма жемісінің пайдасы.
Пәні
Дүниетану.
Болжам
Егер алма туралы көбірек оқып-білсек, онда алманың әр үйдің бағында өсуіне ықпал ете аламыз.
Міндеттері
- Алма туралы кітаптармен, оқулықтармен және зерттеулермен танысу.
- Алманың түрлері мен ерекшеліктері туралы білімді тереңдету.
- Алма өсірумен айналысатындардың бірі — менің отбасым екенін мысалға алып, тәжірибемен байланыстыру.
Нәтижесі
Ізденіс нәтижесінде Алматы апорты сияқты құнды сорттардың жоғалып кетуіне жол бермей, керісінше көбейтіп, болашақ ұрпақтың оларды қорғап, қамқорлыққа алуы қажет екенін түсінуге болады.
Кіріспе: жеміс туралы қысқаша
Жеміс (лат. fructus) — жабық тұқымды өсімдіктердің өнімі. Ол әдетте ұрықтанған аналықтан дамиды, бірақ кейбір өсімдіктерде жеміс басқа бөліктерінен де (гүл кіндігі, гүлсерігі және т.б.) қалыптасады. Аналықтан дамыған жеміс нағыз жеміс, ал басқа бөліктерінен дамығаны жалған жеміс деп аталады.
Жеміс тұқымнан және жемісқаптан тұрады. Жемісқаптың ішінде бір немесе бірнеше тұқым болады, ал партеногенез жолымен дамыған жемістер тұқымсыз болуы мүмкін. Өсімдік түріне қарай жемістің пішіні, көлемі, түсі әртүрлі болады. Жемістер негізінен құрғақ және шырынды болып бөлінеді. Шырынды, көп тұқымды жемістердің бірі — алма.
Алма ағашы: таралуы мен ерекшелігі
Алма (лат. Malus) — раушангүлділер тұқымдасына жататын кең тараған жеміс ағашы. Табиғи алманың әлемде 36 түрі белгілі, олардың 10–12-сі шаруашылық тұрғысынан маңызды. Қазақстанда негізінен Сиверс алмасы, Недзвецкий алмасы, қырғыз алмасы өседі. Алманың отаны — Орталық Азия.
Өмір сүру ұзақтығы
Сортына қарай 20–100 жыл.
Биіктігі
Әдетте 3–10 м.
Жеміс беруі
Көп жағдайда 3–12 жылда басталады.
Алма тұқымынан да, вегетативті жолмен де көбейеді. Тұқымнан көбейту көбіне бұлама (телітуші) алуда және селекцияда қолданылады. Ал ұластыру (егу) — сортты қасиеттерді сақтаудың тиімді тәсілі.
Жаздық, күздік, қыстық сорттар
Алманың жаздық, күздік, қыстық сорттары бар. Жаздық сорттар көбіне отырғызғаннан кейін 3–4 жылда жеміс бере бастайды; толық өнім беру кезеңі шамамен 15–20 жыл. 30–35 жылдан кейін өнімділігі төмендеуі мүмкін. Сорттарды дұрыс іріктемеу, бір ғана түрді шамадан тыс көбейту — өнімді жинау, сақтау және өңдеу кезінде қиындық туғызады. Сондықтан бақшада жақсы сақталатын қыстық сорттарға да жеткілікті орын бөлген дұрыс.
Құрамы және тағамдық құндылығы
Негізгі көрсеткіштер
- Су: 83–88%
- Қант: 7,5–16%
- Қышқыл: 0,2–0,8%
- Құрғақ қалдық: 9,5–18,5%
- Илік заттар: 0,28–1,0%
Дәрумендер мен минералдар
Алмада A, B1, B2, B6, C, PP дәрумендері және көптеген минералдар бар. Сондай-ақ марганец, калий, кальций, фосфор, натрий, молибден, мырыш кездеседі. Ең маңыздысының бірі — темір, ол қан айналымына қажет.
«Күніне кешкісін бір алма жесеңіз, дәрігер қажет емес» деген нақыл алманың пайдалы екенін меңзейді.
Алма шырыны ағзаны ауыр металдардан тазартуға көмектесуі мүмкін, ал дәстүрлі тәжірибеде қан бұзылыстары мен жүрек-қантамыр жүйесіне қатысты жағдайларда қолданылып келген. Алма жемісі тасымалдауға және сақтауға жарамды болғандықтан, тұрмыста кең тараған.
Қолданылуы: тағамда және өндірісте
Күнделікті ас мәзірінде
- Жаңа күйінде жеу, салаттарға қосу
- Шырын, сусын, кейде шарап дайындау
Өңдеу және өнеркәсіп
- Тосап, компот, джем, қақ жасау
- Тамақ және кондитер өндірісінде қолдану
- Кейбір бағыттарда иіссу өнеркәсібінде пайдалану
Зиянкестері
Алма жегіші, алма биті, шие бізтұмсығы, гүл жегіш.
Аурулары
Алма қотыры, ақ ұнтақ, жеміс шірігі және т.б.
Алматы апорты: ерекше сорт
Алматы апорты — алманың әйгілі сорттарының бірі. XIX ғасырдың соңында Ресейдің Воронеж губерниясынан әкелінген апорт жергілікті алма сорттарымен будандастырылып өсірілген.
Сорттың сипаттамасы
- Жеміс салмағы шамамен 350 г
- Шырынды, түсі қанық қызыл
- Дәмі тәтті-қышқыл, хош иісі ерекше
- Кеш пісетін түр; көбіне қыркүйекте піседі және қыста жақсы сақталады
- Алматы облысының Еңбекшіқазақ, Талғар, Қарасай аудандарында өседі
Алманың пайдасы: дәрумендер әсері
Негізгі дәрумендер
Алманың құрамында A, C, B1, B2, P, E дәрумендері бар.
- A дәрумені — өсу мен дамуға әсер етеді, ауруларға қарсы тұруға көмектеседі, көру қабілетін қолдайды. Жетіспесе тері құрғап, түсі күңгірттенуі мүмкін; шаш пен тырнаққа да ықпал етеді.
- B1 дәрумені — зат алмасуға қажет. Жетіспесе шаршау, ас қорыту бұзылыстары байқалып, жүйке жүйесі әлсіреуі мүмкін.
- B2 дәрумені — өсуге және жараның тез жазылуына ықпал етеді, көру қабілетін қолдайды. Жетіспесе ерін құрғап, ұшық шығуы, жараның баяу жазылуы мүмкін.
Қорғаныш және қалпына келу
- C дәрумені — жұқпалы ауруларға қарсы тұру қабілетін арттыруға көмектеседі, сүйек пен тіске беріктік береді. Жетіспесе тез шаршау, сілемейлі қабықшалардың қабынуы, қызыл иектің қанталауы мүмкін. Қыс пен көктемде әсіресе қажет.
- P дәрумені — ұсақ қан тамырларының беріктігін арттырып, қызметін қалыпқа келтіруге ықпал етеді.
- E дәрумені — бұлшықеттердің қызметін қолдауға көмектеседі.
Темірдің маңызы
Алма темірге бай. Темір қан айналымы жүйесіне қажет, әрі ағзаның жалпы жұмысын қолдауға көмектеседі. Бактериялар мен вирустардан сақтану үшін күн сайын бір алма жеу пайдалы әдет болуы мүмкін.
Қорытынды: ғылым, тәжірибе және отбасылық үлгі
Жеміс-жидек өсіру Қазақстанда XX ғасырдың 30-жылдарынан бастап қарқынды дами түсті. Әуелі аймақтық тәжірибе стансасы ашылып, кейін ол Қазақ егіншілік ғылыми-зерттеу институтының қарамағына берілді. 1959 жылы Қазақ жеміс және жүзім шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты құрылды.
Менің Балқаш қаламда да алма өсірумен айналысатын адамдар бар. Солардың бірі — менің атам мен әжем. Біздің отбасымыз үлкен: атам мен әжем бақшаны күтіп-баптап, бар мейірімін салады. Саяжайда алма ағашының төрт-бес түрі өседі: Салтанат, ранет, сиверс, Белый налив.
Алма ағашы күтіміне қарай өнім береді. Апам алмадан шырын, тосап және әртүрлі тәттілер дайындайды. Мен де атам мен апам отырғызған алма ағаштарын әрі қарай күтіп-баптауға тырысамын, өйткені алманың адамға пайдасы зор екенін түсіндім.
Есте сақтайық
«Алма, алма дейсің, алма әкелсем жейсің. Айтпады екен деме, алманы жумай жеме».