Жаңа сабақ тақырыбы
Оқу материалы
Машина бөлшектерін түсіну: анықтама, жіктеу және автомобиль мысалы
Машина бөлшектері туралы түсінік тек терминдерді жаттаумен шектелмейді: ол өндіріс, материалдар, механизмдер және нақты техниканың (мысалы, автомобильдің) құрылымы арқылы көрінеді. Төмендегі бөлімдерде алдыңғы тақырыптармен байланыс сақталып, жаңа ұғымдар жүйелі түрде ашылады.
Сабақ барысы (қысқаша жоспар)
- 1 Ұйымдастыру кезеңі: амандасу, сыныпты түгендеу, оқу құралдарының дайындығын тексеру.
- 2 Өткенді пысықтау: машина жасауда қолданылатын материалдар және металлургияның рөлі.
- 3 Жаңа тақырып: машина ұғымы, машиналардың түрлері, машина бөлшектері және автомобильдің негізгі агрегаттары.
- 4 Қорытынды: сұрақ-жауап, рефлексия, бағалау.
- 5 Үй тапсырмасы: машина бөлшектерін оқу; жаңа көліктерде қолданылатын бөлшектерді зерттеу; тозудың алдын алу шараларын анықтау.
Кілт ұғымдар
Бұл ұғымдар мәтіннің негізгі логикасын ұстап тұрады: материал → өндіріс → машина → бөлшек → нақты құрылғы.
Өткен сабақты пысықтау: машина жасауда қолданылатын материалдар
Машина жасау — ауыр өнеркәсіптің негізгі салаларының бірі. Ол еңбек құралдарын, тұтыну тауарларын және әртүрлі мақсаттағы техникалық өнімдерді шығарады. Машина жасау өндірісі энергетикалық, электротехникалық, станок жасау, құрал-сайман, аспап жасау, ауыл шаруашылық машиналарын жасау сияқты бағыттарға бөлінеді.
Қазақстандағы машина жасаудың қалыптасуы
Қазақстанда машина жасау саласы Екінші дүниежүзілік соғыс жылдарында басқа республикалардан көшірілген жабдықтар негізінде дамыды. Соғыстан кейін қарқын күшейіп, жаңа өндірістер пайда болды. Қазіргі таңда кәсіпорындар тау-кен, көмір, мұнай, металлургия, тамақ және жеңіл өнеркәсіпке қажетті жабдықтарды, сондай-ақ ауыл шаруашылығы, көлік және құрылыс салаларына арналған машиналар мен электротехникалық аппараттарды қоса алғанда, мыңнан астам өнім түрін шығарады.
Өндірістік мысалдар (қалалар бойынша)
- Алматы: металл кесу станоктары, созу стандары, электр аппаратурасы, гидротехникалық жабдықтар
- Қарағанды: тау-кен шахтасының жабдықтары, кокс-химия техникасы
- Шымкент: пресс-автоматтар, кардан білігі (кардан вал)
- Өскемен: түсті металлургия жабдықтары, конденсаторлар
- Павлодар: трактор өндірісі
- Астана: ауыл шаруашылығы техникасы
- Қостанай: дизель қозғалтқыштары
- Ақтөбе: рентген аппаратурасы
- Атырау: мұнай өндірісіне арналған машиналар мен жабдықтар
- Талдықорған: аккумулятор өндірісі
- Кентау: экскаватор өндірісі
Металлургияның рөлі: қара және түсті металдар
Қара металлургия
Қара металлургия — шойын, болат және илем өнімдерін өндіруге негізделген, қайта өңдеудің толық цикліне жақын салалардың бірі. Болат өндіру мен тұтыну көлемі мемлекеттің экономикалық қуатын сипаттайтын маңызды көрсеткіштердің қатарында. Осы бағытта импортты алмастыруды және экспорттық әлеуетті арттыруды көздейтін ғылыми-техникалық бағдарламалар қабылданып, жоғары дайындықтағы бәсекеге қабілетті өнім шығаруға мән берілді.
Өндірістегі өзекті мәселелер (қысқаша)
- Жоғары технологиялық арнайы материалдар мен қорытпалардың өнеркәсіптік өндірісі жеткіліксіз.
- Көп салалар үшін қажет темір соғу және металл өнімдерін кең сұрыптауда шығару жүйелі жолға қойылмаған.
- Ұнтақты металлургия, электрометаллургия, гальванотехника, жаңа құю және химиялық технологиялар жеткілікті деңгейде дамымаған.
- Екінші реттік металл ресурстары толық есепке алынбайды; тиімді пайдалану төмен, ал сыртқа шығару бақылауы әлсіз болуы мүмкін.
Түсті металлургия
Дүние жүзінде 70-тен астам түсті металл балқытылады, оларды өндіретін салалар жиынтығы түсті металлургияны құрайды. Ғылыми-техникалық прогресс түсті металдардың қолданылуын кеңейтті: реактивті ұшақтар, ғарыш техникасы және атом энергетикасы үшін ерекше қасиеттері бар конструкциялық материалдар қажет, ал мұндай қасиеттер көбіне түсті металдар мен олардың қорытпаларында болады.
Қасиеттер
- Қорғасын, никель, қалайы — коррозияға төзімді.
- Титан — ыстыққа төзімді.
- Күміс, мыс, алюминий — жоғары электрөткізгіш.
Қолданылуы
Медициналық аспаптардан бастап электроника мен ядролық техникаға дейін кең қолданылады. Әр металл өз орны мен міндетін табады: алюминийді жиі “қанатты металл”, ал қалайыны консерві қаптамасының металы деп сипаттайды.
Қорытпалар
Мыстың қалайымен (қола), мырышпен (жез), никельмен (мельхиор), алюминиймен (дюралюминий) қорытпалары кең таралған. Бериллий қоласы XX ғасырдың екінші жартысында қолданысқа енді.
Жаңа тақырып: машина және оның түрлері
Машина (франц. machine, лат. machina) — механикалық қозғалыс арқылы энергияны, материалды немесе ақпаратты түрлендіретін құрылғы. Негізгі міндеті — еңбекті жеңілдету, өндіріс өнімділігі мен сапасын арттыру үшін адамның қызметін ішінара немесе толық алмастыру.
Қызметіне қарай жіктелуі
Энергетикалық машиналар
Кез келген энергия түрін механикалық энергияға түрлендіреді (мәшине-қозғалтқыштар).
- электр қозғалтқыштары
- электр генераторлары
- іштен жанатын қозғалтқыштар
- турбиналар
- поршеньді және бу машиналары
Жұмыстық машиналар
Материалдың пішінін, қасиетін, күйін немесе орналасуын өзгертуге арналған.
- технологиялық (металл кесу станогы, тоқыма станогы)
- көлік (автомобиль, ұшақ)
- тасымалдау (конвейер, элеватор, кран)
Ақпараттық машиналар
Ақпаратты өңдеу мен есептеуге арналған құрылғылар мен жүйелер.
- есептеуіш машиналар
- интеграторлар және басқа есептеу құрылғылары
Автоматтандыру ұғымы
Адамның тікелей қатысуынсыз жұмыс істейтін машиналар автоматтар деп аталады. Белгілі бір технологиялық процесті тізбектей орындайтын автоматтар жиынтығы автоматты желі құрайды.
Машина бөлшектері: анықтама және жіктеу
Машина бөлшегі — машиналардың, приборлардың, аппараттар мен тетіктердің әрі қарай бөлшектеуге келмейтін тұтас элементі. Мысалы: бұранда, білік, тісті доңғалақ, күпшек, серіппе, муфта.
Маңызды ескерту
Бөлшектер саны машинаның күрделілігіне байланысты өзгеріп отырады және кейбір күрделі жүйелерде ондаған мыңға дейін жетуі мүмкін.
Екі негізгі топ
- Ұқсас (стандартқа жақын) бөлшектер — әртүрлі машиналарда ортақ қолданылатын элементтер.
- Арнайы бөлшектер — тек белгілі бір машина түріне тән элементтер.
Автомобиль мысалы: негізгі бөліктер мен агрегаттар
Автомобиль — механизмдер мен жүйелердің жиынтығынан тұратын күрделі машина. Құрылысы әртүрлі болғанымен, көпшілік автомобильдерде негізгі механизмдердің жұмыс қағидалары ұқсас.
Анықтама
Автомобиль — кемінде 4 доңғалағы бар, өз энергия көзімен қозғалатын және рельсті қажет етпейтін доңғалақты көлік құралы. Сондай-ақ кейбір ерекше санаттар (мысалы, троллейбус немесе белгілі шектегі үш доңғалақты көлік құралдары) да автомобиль ретінде қарастырылуы мүмкін.
Негізгі үш бөлік
Шанақ (кузов)
Жүк пен жолаушыларды орналастыруға арналған. Жеңіл автомобиль мен автобуста жүргізуші мен жолаушыларға қызмет етеді, ал жүк көліктерінде платформа және жүргізуші кабинасынан тұрады.
Қозғалтқыш
Автомобильдің жүруіне қажетті қуатты өндіреді: энергияны (көбінесе жылу энергиясын) механикалық энергияға айналдырады. Көп жағдайда поршеньді бензинді немесе дизельді қозғалтқыштар қолданылады.
Шасси
Бірнеше жүйеден тұрады: трансмиссия, аспалы жүйе, дөңгелектер, рульдік басқару, тежеуіш жүйелері және басқа тораптар.
Жетек түрлері және дөңгелек формуласы
Автомобильдер жетекші доңғалақтарының орналасуына қарай алдынан жетекті, артынан жетекті және толық жетекті болып бөлінеді.
Қозғалтқыштан алынған айналу моменті алдыңғы доңғалақтарға берілсе — алдынан жетекті, артқы доңғалақтарға берілсе — артынан жетекті, барлық доңғалақтарға берілсе — толық жетекті деп аталады.
Дөңгелек формуласы қалай оқылады?
- 4 Бірінші сан — жалпы дөңгелек саны.
- 2 Екінші сан — жетекші дөңгелек саны.
Жиі үлгі
4×2
Алдынан/артынан жетекті
Толық жетек
4×4
Барлық дөңгелек жетекші
Қорытындылау: бекіту сұрақтары және рефлексия
Жаңа материал бойынша сұрақтар
- Машинаның жалпы құрылысы неше негізгі бөліктен тұрады?
- Қозғалтқыш дегеніміз не және оның негізгі қызметі қандай?
- Трансмиссия дегеніміз не? Ол қандай міндет атқарады?
Сабақтың нәтижесін талдау
- Топтың жұмыс барысын талдау: тапсырмалар қалай орындалды?
- Студенттер қандай жаңа білім мен түсініктерді меңгерді?
- Қай студент ерекше белсенділік танытты?
- Қалыптастырушы бағалау және салыстырмалы қорытынды шығару.
Үй тапсырмасы
- «Машина бөлшектері» тақырыбын оқып келу.
- Қазіргі жаңа көліктерде қолданылатын жаңа бөлшектер мен тораптарды іздеп, қысқаша сипаттама дайындау.
- Бөлшектердің тозуын алдын алу шараларын (майлау, дұрыс пайдалану, техникалық қызмет көрсету, қорғаныш жабындар) жинақтап келу.