Айтқан сөзіңді екінші рет қайталама

Лұқпан хакім деген атты естімеген, білмейтін көзі ашық, көкірегі ояу қазақ баласы жоқ шығар. Қазақ жыр-термешілері мен әншілері жиі айтып, құлағымызға сіңісті болған Түркімен халқының ұлы ақыны Мақтымқұлының бір термесінде: «Лұқмандай тапсаң дерттің дауасын,
Рүстемдей жыртсаң жаудың жағасын,
Іскендірдей алсаң дүние қаласын,
Сонда да бір жермен-жексен боларсың…» деген жолдар жадымызда жатталып қалған.

Сондай-ақ Абайдан бастап Ыбырай Алтынсарин, Шәкәрім, Мәшһүр Жүсіп секілді қазақ ойшылдарының мұраларында да Лұқман хакім есімі жиі аталады. Жалпы Лұқман — шығыс әдебиетінде жиі ұшырасатын даналық иесінің жинақталған бейнесі. Кей деректерде «Лұқман» сөзі араб тіліндегі «даналық» ұғымымен сабақтасып, данышпан адамды меңзейді.

«Хакім» ұғымы және мағынасы

«Хакім» (араб.: حكيم) — түрлі ғылымды меңгеріп, сол ілімі арқылы адамға ізгі қызмет етуді мақсат еткен ғұлама. Орта ғасырларда «хакім» атауы кейде даулы мәселені шешетін тәуелсіз төреші мағынасында да қолданылған. Абайдың:

деген ой түйіні «ғалымдық» пен «хикмет иесі болудың» ара жігін ажырататын астарлы өлшем секілді.

Лұқман хакім туралы деректер

Қасиетті Құран Кәрімде аты берілген тұтас бір сүре болғанымен, Лұқман хакім жайлы нақтыланған дерек аз; сонымен бірге ол туралы әр дәуірде әртүрлі риуаяттар да көп кездеседі. Кейбір мәліметтерде Лұқман хакім — Алла Тағала мол ғылым мен хикмет берген, діни үкімдерге пәтуа айтатын, ойы терең, жолы түзу кісі ретінде сипатталады. Кей деректерде Дәуіт пайғамбардан (а.с.) тағылым алғаны, пайғамбар емес екені, ұзақ өмір сүргені айтылады. Есімі Құранда екі жерде аталады.

Кей риуаяттарда Лұқман хакім Дәуіт (а.с.) заманында Бәни Исраил қауымына қазы болғаны айтылады. Ал мазары Палестинада, Рамла қаласының маңындағы Сарфанд ауылында деген дерек те кездеседі.

Құрандағы сипаттама: шүкір және даналық

Кей деректерде Алла Тағала оған пайғамбарлық емес, даналық берілгені айтылады. Сондай-ақ тігіншілікпен айналысқаны, аз сөйлеп көп ойланатыны, сабырлы, зерек, даңғойлық пен ойын-сауыққа бой ұрмайтыны туралы сипаттамалар бар.

Лұқманның ұлына айтқан насихаттары (Лұқман сүресі)

Әке баласын жақсы көргендіктен, оның ізгі болуын қалайды; сондықтан үнемі жақсылыққа үндейді. Лұқман хакімнің ұлына айтқан өсиеттері Құранда жүйелі түрде беріледі. Сол насихаттардың өзегіне қысқаша тоқталайық.

Даналықтан тараған нақылдар

Риуаяттардың бірінде Лұқман ұлына насихат айтқанда, әр сөйлем сайын бір тары дәнін бөліп қояды. Тары таусылғанда: «Айтқан өсиетімнің салмағы сонша, мұны бір тауға жүктесең, тау да быт-шыт болар еді» дегені айтылады. Сол өсиеттерден үзінді ретінде мына ойлар жиі келтіріледі:

• Насихат айтқанда өзіңді ұмытпа; балауыз сияқты өзіңді ерітіп тауыспа.
• Үнсіз қалған өкінбейді: сөз — күміс, үнсіздік — алтын.
• Қарыздың салмағында езілгенше, тас тасы (еңбек қыл).
• Ісіңде тәжірибелі кісіден кеңес сұра: ол өзіне қымбатқа түскен көзқарасты саған тегін береді.
• Еңбек ет: еңбексіз табыс таппағанның діні мен ақылы кемелденбейді.

Адам рухани азықты ұмытып, тән қамын ғана күйттесе, қанағат жоғалып, көз тойымсыздық күшейеді. Сол туралы: «Асқазан толғанда ой ұйықтайды, хикмет үнсіз қалады, мүшелер ғибадатқа әлсіз тартады» деген нақыл да айтылады.

Кеңес көп, өзегі бір: ұждан және жауапкершілік

Лұқман хакімнің өсиеттерінде адамгершілік, кішіпейілділік, сөзге жауапкершілік, ата-анаға құрмет, ысыраптан қашу, қызғаныш пен күншілдіктен сақтану, уақытты бағалау сияқты қағидалар кең қамтылады. Көп айтылғанымен, бағыты бір: адам ең алдымен өз нәпсісін қорғай білсін, ниетін түзесін, амалы Алла разылығы мен ұждан алдында таза болсын.

Халық сөзіне тәуелді болмау: әке мен бала сапары

Бір риуаятта Лұқман баласына: «Ақылға сай амал еткен адамды көргің келсе, сапарға шығайық» дейді. Әкелі-балалы жолға шығып, түрлі адамдардың жанынан өтеді. Әуелде әкесі атқа мініп, баласы жаяу жүргенде жұрт «рақымсыз» дейді. Кейін баласы атқа мінгенде «қартты жаяу қалдырған тәрбиесіз» дейді. Екеуі бірге мінгенде «әлсіз хайуанға обал» дейді. Екеуі де жаяу жүрсе «аттары бола тұра, өздерін қинайды» дейді.

Тіл мен жүрек туралы мысал

Тағы бір кең тараған мысалда қожайыны Лұқманға қой сойып, «ең жақсы екі жерін кесіп әкел» дейді. Лұқман тіл мен жүректі алып келеді. «Енді ең жаман екі жерін әкел» дегенде де сол екеуін ұсынады. Сонда:

«Үлкен тас» және «майда тас»: кіші күнәнің ұмытшақтығы

Бір адам өлім аузында екі қызына бір тапсырма береді: біріне үлкен тас әкелуді, екіншісіне сол тастың салмағындай майда тастар жинауды айтады. Кейін екеуіне де «алған жерлеріңе қайта апарыңдар» дейді. Үлкен тасты орнына апару оңай, ал майда тастардың қайдан терілгені ұмытылып қалады. Өсиет: кіші күнә майда тас секілді — елеусіз көрініп, есіңнен шығып кетеді; бірақ салмағы жинала-жинала ауырлайды. Сондықтан ұсақ көрінген қателіктен де сақ болу керек.

Өзін тәрбиелеудің қысқа формуласы: сегіз қағида

Риуаятта замандастарының бірі Лұқманнан: «Пайғамбарлардан үйренген ілімнің қорытындысын қысқа айтып беріңізші» деп сұрағанда, ол сегіз нәрсені атап өтеді: төрт уақытта төрт нәрсені қорғау, екі нәрсені ұмытпау, екі нәрсені мүлде жадтан шығару.

Жасаған жақсылығыңды ұмытпау — менмендікке ұрындырады; ал өзіңе істелген жамандықты қазбалай беру — кек пен өшпенділікті күшейтеді. Сондықтан бұл қағида адамның ішкі тепе-теңдігін сақтауға қызмет етеді.