Қазақша рефераттар

Топырақтың бұзылуы және ластануы

Сабақ тақырыбы: §52. Топырақ экологиясы

Қазақстан аумағы 2 724,9 мың км². Жер қорының көлемі үлкен болғанымен, соңғы жылдары оның сапасы күрт төмендеп келеді. Жерді дұрыс игермей пайдалану топырақ деградациясын күшейтіп, құнарсыздану, тақырлану және шөлейттену үдерістерін жеделдетуде.

Сабақтың мақсаттары

  • Білімділік: Қазақстандағы топырақ құрамы және ластану көздері туралы мәлімет беру.
  • Дамытушылық: тапсырмалар арқылы қызығушылықты, ой-өрісті және ойлау қабілетін дамыту.
  • Тәрбиелілік: өз бетінше жұмыс істеуге, бірін-бірі тыңдауға, ойын дәл жеткізуге және білімді тәжірибеде қолдануға тәрбиелеу.

Ұйымдастыру және әдістеме

Сабақтың типі
Жаңа сабақ
Сабақтың түрі
Аралас
Әдістер
Интербелсенді жұмыс, баяндау, сұрақ-жауап, кестемен жұмыс
Көрнекіліктер
Интербелсенді тақта, слайд топтамалары және қосымша материалдар

Сабақ барысы

I. Ұйымдастыру кезеңі

Оқушылармен сәлемдесу, түгелдеу, назарын сабаққа аудару.

II. Үй тапсырмасын тексеру (§51. Су ресурстары экологиясы)

Өткен тақырыпты бекіту үшін төмендегі сұрақтар бойынша сұрақ-жауап жүргізіледі:

  1. Судың ластану көздері қандай?
  2. Су қандай себептерден ластанады?
  3. Биологиялық диктант (қысқа тапсырма).
  4. Жерасты суларының ластану көздері қандай?
  5. Жекелеген өзендердегі ластану үдерісі қалай жүреді?
  6. Суды қалай үнемдеу керек?
  7. Каспий теңізінің экологиялық мәселелері қандай?
  8. Арал теңізінің экологиялық жағдайы.
  9. Балқаш көлінің экологиялық жағдайы.

III. Жаңа сабақ: §52. Топырақ экологиясы

Қазақстанда жер ресурстарының сапасының төмендеуі айқын байқалады. Жерді ұтымсыз игеру нәтижесінде топырақ деградациясы үдеп, құнарлылық төмендеп, кей аумақтарда тақырлану күшейіп отыр.

Негізгі деректер

  • Құнарлы жер көлемі шамамен 235 млн га.
  • 30 млн га аумақта топырақ эрозиясы байқалады.
  • 60 млн га жер тұздануға ұшыраған.
  • 10 млн га аумақ химиялық және радиоактивті заттармен ластанған.

Аймақтық ерекшеліктер

  • Солтүстікте тың игеру нәтижесінде топырақ қарашірігінің 25–30%-ы жоғалады.
  • Шөлдену мен құнарсыздану кей өңірлерде Ертіс, Амудария, Сырдария су алабының азаюымен және Арал теңізінің тартылуымен байланысты.
  • Ауыр металдармен ластану көптеген аймақты қамтиды; өндіріс, кен орындары және әскери қалдықтар сақталатын/көмілетін аумақтарда қауіп жоғары.

Топырақ деградациясын күшейтетін факторлар

  • Кен өнімдерін ашық әдіспен өндіру
  • Агротехникалық жұмыстарды дұрыс жүргізбеу
  • Шектен тыс мал жаю
  • Пестицидтерді орынсыз қолдану
  • Қышқылды жауын-шашын
  • Шөлейттену және батпақтану үдерістерінің күшеюі
  • Өнеркәсіптік және әскери қалдықтарды сақтау/көму
  • Мұнай және мұнай өнімдерінің төгілуі

Топырақ бұзылуының негізгі түрлері

Батпақтану

Ылғалы жоғары аймақтарда байқалады. Органикалық қасиеттерді әлсіретіп, орман өнімділігін төмендетеді.

Шөлдену

Топырақ пен өсімдік жамылғысында қайтымсыз өзгерістерге әкелетін үдеріс. Биологиялық өнімділікті төмендетіп, аумақтың шөлге айналу қаупін арттырады.

Тұздану

Топырақ қабатында суда жеңіл еритін тұздардың өсімдікке уытты деңгейге дейін шоғырланып жиналуы.

Топырақтың негізгі ластаушылары

  • Пестицидтер
  • Ауыр металдар
  • Мұнай және мұнай өнімдері
  • Минералдық тыңайтқыштар

Эрозия: мәні, себептері және түрлері

Эрозия термині латынның erodere — «бұзу» деген сөзінен шыққан. Эрозия — топырақ жабынының су немесе жел әсерінен шайылып, бұзылуы.

Эрозияны тудыратын факторлар

  • Климаттық жағдайлар
  • Жер бедерінің пішіні
  • Топырақ түзуші жыныстардың сипаты
  • Өсімдік жамылғысы
  • Адам әрекеті

Эрозия түрлері

Су эрозиясы

Топырақ бөлшектерінің сумен мүжіліп, шайылып әкетілуі. Түрлері: жазықтық, сызықтық, жылдамдатылған.

Жел эрозиясы

Топырақтың жел әсерінен бұзылып, шаңға айналып ұшуы. Түрлері: күнделікті, шаңды дауыл.

IV. Жаңа сабақты бекіту (талқылау тақырыптары)

  • Топырақтың маңызы
  • Топырақтың бұзылуы және ластануы
  • Топырақ эрозиясы және оның түрлері
  • Қазақстанның жер қоры және экологиялық жағдайы

Топтық жұмыс: 2-топ «Топырақ эрозиясы және оның түрлері» тақырыбында дайындаған материалын слайдтарға сүйене отырып таныстырады.

Терминдермен жұмыс (сәйкестендіру)

Термин Түсіндірме
Эрозия Топырақ жабынының су немесе жел әсерінен шайылуы, бұзылуы.
Гумус (қарашірік) Топырақ құнарлылығының негізгі көзі.
Рекультивация Бүлінген жердің топырағын қайта қалпына келтіру шаралары.
Деградациялану Топырақ сапасының нашарлауы, құнарлылықтың төмендеуі.
Пестицидтер Зиянды организмдерді жоюға арналған химиялық препараттар.
Гербицидтер Арамшөптерді жоюға қолданылатын химиялық заттар.
Тұздану Топырақтың беткі қабатында суда еритін тұздардың көп жиналуы.
В. В. Докучаев Топырақтану ғылымының негізін қалаушы ғалым.

Биологиялық диктант (терминдер)

Гербицидтер, пестицидтер, тұздану, гумус, батпақтану, эрозия, деградациялану, рекультивация.

Экологиялық дағдарыстан шығу жолдары

  1. Топырақты өңдеуде агротехникалық шараларды тиімді қолдану (ауыспалы егіс).
  2. Топырақ эрозиясының алдын алу (орманда ағаш кесуді шектеу, қорғаныш белдеулер құру).
  3. Химиялық тыңайтқыштар мен пестицидтерді (оның ішінде гербицидтерді) ғылыми негізде, мөлшермен пайдалану.
  4. Топырақтың ластануына жол бермеу (өнеркәсіп қалдықтарын ретсіз төкпеу, қауіпсіз басқару).
  5. Бүлінген жерлерді қалпына келтіру (рекультивация).
  6. Зымыран ұшыру аймақтарында сұйық отынның (гептил) төгілуін болдырмау және экологиялық бақылауды күшейту.