Омыртқасыз жануарлар даму ерекшелігі

Табиғаттағы кез келген тіршілік иесі белгілі бір ортада өмір сүреді. Миллиондаған жылдар бойы тірі ағзалар өз айналасындағы басқа жануарларға, өсімдіктерге, ауа райына, топыраққа, температураға, ауа ылғалдылығына және судың тұздылығына бейімделіп дамыды.

Омыртқасыз жануарлар: ортақ белгілер және көптүрлілік

Омыртқасыз жануарларда арқа жағында бас пен құйрықты жалғастыратын омыртқа жотасы болмайды. Омыртқасыздар біржасушалы да, көпжасушалы да болуы мүмкін. Ғылыми деректерде олардың түрлік алуандығы өте жоғары екені айтылады: табиғатта шамамен 2 миллионға жуық түр кездеседі деп есептеледі.

Алғашқы тірі ағзалардың пайда болуы және біржасушалылардың шығу тегі

Ғалымдар атмосферада бос оттегі болмаған жағдайда Жер бетінде тіршіліктің пайда болуы мүмкін екенін көрсетеді. Мұндай ортада органикалық заттар тез тотығып жойылмай, керісінше жинақталып, суда ең алғашқы өте ұсақ, сілемейлі түйіршік тәрізді тірі құрылымдардың түзілуіне жағдай жасаған болуы ықтимал.

Алғашқы жасушалар ядросыз және вакуольсіз болды деген жорамал бар. Оларды басқа органикалық қосылыстардан ажырататын басты ерекшелік — сыртқы ортадан қоректік заттарды сіңіріп, өсуге және көбеюге қабілетті болуы.

Көпжасушалылардың қалыптасуы: ұлпа мен мүшелерге дейін

Көпжасушалы ағзаларға тән белгі — жасушалардың біркелкі болмауы және қызметіне қарай саралануы. Эволюция барысында жасушалар бірігіп, ұлпа мен мүшелерді құрап, организмнің құрылысы күрделене түсті. Көпжасушалылар топтасып тіршілік ететін біржасушалы қарапайымдардан пайда болды деген көзқарас кең таралған.

Құрттардан буынаяқтыларға дейін: күрделену сатылары

Құрттар тобы эволюция барысында әртүрлі бағытта дамыды. Құрылысы қарапайым түрлермен қатар, белгілі бір ортаға және қоректену тәсіліне бейімделіп, паразиттік тіршілікке көшкен түрлер де кездеседі.

Былқылдақденелілер тұщы суда, теңізде және құрлықта мекендейді. Олардың ұрықтық дамуының ерте кезеңдері көпқылтанды құрттардың дернәсіліне ұқсас келеді. Ал буынаяқтылардың арғы тегі ретінде қарапайым құрылысты теңіз буылтық құрты қарастырылады.

Омыртқалылардың даму кезеңдері және желілілердің пайда болуы

Буылтық құрттар мен төменгі сатылы желілілер арасында ұқсастық белгілері бар. Төменгі сатылы желілілердің бірі — қандауырша. Ол сыртқы пішіні жағынан созылыңқы, құртқа ұқсайды; миы айқын дамымаған, қанайналымы тұйық, зәр шығару мүшелерінің құрылысы да құрттарға жақын.

Дегенмен қандауыршаның бүкіл арқасын бойлай созылған ішкі қаңқасы — желісі — құрттарда болмайды. Сондай-ақ жүйке жүйесі құрсақ жағында шынжыр тәрізді созылмай, желінің үстінде орналасады. Осы белгілер оны желілілер эволюциясындағы маңызды аралық форма ретінде сипаттайды.

Судағы өмірден құрлыққа дейін: негізгі өзгерістер

Омыртқалылар эволюциясын қарастырғанда, алғашқыда суда тіршілік еткен созылыңқы денелі жануарларда жұп жүзбеқанаттардың пайда болуы маңызды кезең болды. Кейін табиғи сұрыпталу нәтижесінде дене пішіні жылдам жүзуге бейімделіп, жүйке жүйесі жақсы дамыған акулалар тәрізді жануарлар қалыптасты.

Жануарлардың кейбір топтары біртіндеп құрлыққа бейімделіп, жүзбеқанаттар аяққа айнала бастады. Осылайша қосмекенділер пайда болды: олар суда да, құрлықта да тіршілік етуге мүмкіндік беретін тыныс алу мен қанайналым жүйелеріндегі өзгерістер арқылы ерекшеленді. Өкпенің қалыптасуы және қанайналымның екі шеңберінің пайда болуы құрлыққа шығуда шешуші рөл атқарды.

Эволюцияның негізгі қозғаушы күштері — өзгергіштік, тұқымқуалаушылық және табиғи сұрыпталу. Осы факторлардың ұзақ уақыт әсер етуі нәтижесінде желілілердің, соның ішінде омыртқалылардың эволюциясы бірізді түрде жалғаса берді.

Адамның орны және ерекшелігі

Адам биологиялық түр ретінде желілілер типіне, омыртқалылар тип тармағына, сүтқоректілер класына, приматтар отрядына жатады. Туысы бойынша — адам, түрі бойынша — саналы адам деп аталады. Шығу тегі жағынан адам жануарлар әлемімен тығыз байланысты, бірақ адамды жай ғана жануар деп қарастыру жеткіліксіз.

Қазақ дүниетанымында адамның орны айрықша: «кім?» деген сұрақтың тек адамға қатысты қойылуы соның бір дәлелі. Адам табиғатты игере отырып, одан үйрене алады және оны қорғауға жауапты. Органикалық дүниенің ұзақ тарихи дамуы барысында адамды қалыптастырған шешуші факторлардың бірі — еңбек. «Адамды адам еткен — еңбек» деген тұжырым осыны жинақтайды.