Тарихи әңгімелер

8-сынып • Қазақстан тарихы

XVIII ғасырдағы Қазақстанның рухани мәдениеті

Бұл сабақта XVIII ғасырдағы қазақ қоғамының рухани өмірі: жыраулық дәстүр, тарихи әңгімелер мен шежіре, саз өнері мен айтыс, сондай-ақ ғасыр соңында ашылған мектептер туралы жүйелі түсінік қалыптастыру көзделеді.

Сабақтың мақсаты

Білімділік: XVIII ғ. қазақ әдебиетінің дамуы, көрнекті өкілдері; тарихи әңгімелер мен шежіре; саз өнері мен айтыс; ғасыр соңында ашылған мектептер туралы білім қалыптастыру.
Тәрбиелік: ұлттық мәдениет жауһарларын танып, ата-баба мұрасын қадірлеуге және патриотизмге тәрбиелеу.
Дамытушылық: топпен жұмыс істеу және өздігінен ізденіп оқу дағдыларын дамыту.

Сабақ форматы

Түрі: интерактивті сабақ

Әдістері: белсенді оқыту (интерактивті тақта, сайттар, оқулықпен жұмыс, баяндау, топтық және ұжымдық жұмыс, сұрақ-жауап, сауалнама).

Көрнекіліктер: интерактивті тақта, бейнероликтер, слайдтар, суреттер, XVIII ғ. Қазақстан картасы, флипчарттар, маркерлер, стикерлер, магниттер.

Негізгі түйін

XVIII ғасыр көшпелі өмір салты жағдайында ауыз әдебиеті, жыраулық дәстүр және музыка өнерінің айрықша өрістеген дәуірі болды. Жоңғар шапқыншылығына қарсы күрес пен патша үкіметіне қарсы ұлт-азаттық қозғалыс ақын-жыраулардың басты тақырыптарына айналды.

Тірек ұғымдар

жыр жыршы жырау толғау тарихи әңгіме шежіре айтыс күй зайырлы мектеп

Сабақтың басталуы: ұйымшылдық және қызығушылық

Ойын: «Мен және менің әлемім»

Оқушылар өздеріне ұнаған фигураларды таңдайды. Мұғалім әр фигураға берілген мінездемені оқиды. Бұл тәсіл сабаққа эмоционалдық дайындық жасап, сыныптың байланысын күшейтеді.

Топқа бөлу және ереже құру

Музыкалық аспаптардың суреттері бар бірдей конфет қаптамалары арқылы оқушылар топтарға бөлінеді. Оқушылармен бірге топ ережесі жасалып, жауапкершілік ортақтастырылады.

Алдыңғы білімді тексеру: «Кубик ойыны»

«Материалдық мәдениет» тақырыбы бойынша ұяшықтарда суреттер мен бейнероликтер арқылы сұрақтар жасырылып беріледі. Оқушылар кезекпен ұяшықтарды ашып, көргені мен білетінін байланыстыра отырып жауап береді.

Жаңа сабақтың мазмұны

Жаңа тақырып интерактивті презентация арқылы (интернеттегі Prezi платформасында дайындалған материал) түсіндіріледі.

Негізгі бөлімдер

1
XVIII ғ. қазақ халқының рухани мәдениеті
2
Тарихи әңгімелер
3
Шежіре
4
Саз өнері және айтыс
5
XVIII ғ. соңында ашылған мектептер

Жыраулар галереясы (тірек тұлғалар)

Бұхар жырау Қалқаманұлы (1668–1781)
Ақтамберді Сарыұлы (1675–1768)
Тәтіқара жырау (1705–1780)
Үмбетей Тілеуұлы (1706–1778)
Шал ақын (Тілеуке Құлекеұлы) (1748–1819)

Кіріспе әңгіме: «Жыршы» мен «жырау» айырмасы

Жыр — дастан, ұзақ өлең, эпикалық туынды. Оны жаттап айтатындарды жыршы деп атайды. Ал жырау — тек орындаушы емес, дәуірдің ой-пікірін толғайтын, қоғамның бағыт-бағдарын сөзбен айқындайтын тұлға. Жыраулық өнер Қазақ хандығының құрылуымен сабақтасып, кейін XVIII ғасырда айрықша дамыды.

Сол кезеңдегі тарихи оқиғалар — жоңғарларға қарсы күрес және отаршылдыққа қарсы қозғалыстар — ақын-жыраулар шығармашылығының өзегіне айналды.

Сыныпқа сұрақ

Жыраулар деген кімдер?
Олар жыршылардан несімен ерекшеленеді?

Топтық жұмыс: 3–5 минуттық зерттеу

Әр топ берілген жырау туралы қысқа уақыт ішінде өздігінен ізденіп, нәтижесін қорғайды. Мақсат — дерекпен жұмыс істеу, ойды жинақтау және дәлелді айту.

1-топ

Бұхар жырау Қалқаманұлы туралы топтастыру (кластер) құру. Қорғау кезінде толғауларынан үзінді оқу.

2-топ

Ақтамберді жырау туралы постер жасау. Толғау видеосын қарау (Бекболат Тілеуханов орындауында) және үзінді келтіру.

3-топ

Тәтіқара жырау туралы топтастыру құру. Қорғау кезінде толғауынан үзінді оқу.

4-топ

Үмбетей Тілеуұлы туралы сызба дайындау. Бір оқушы қорғап, толғаудан үзіндіні мәнерлеп оқиды.

Қосымша көрнекілік

Ақтамберді жыраудың толғауы жазылған бейнематериал көрсетіледі. Бұл оқушылардың мәтіндік ақпаратты тыңдалым арқылы тереңдетуіне мүмкіндік береді.

Блум таксономиясы бойынша талдау сұрақтары

Сұрақтар оқу мақсатын кезең-кезеңімен игеруге бағытталған: білу → түсіну → қолдану → талдау → жинақтау → бағалау.

1) Білу

Аталған жыраулардан басқа XVIII ғ. қандай суырыпсалма ақындар өмір сүрді?
Шал ақын кім? Қай жылдары өмір сүрген?
Қандай жырларын білесіңдер?
Тарихи әңгімелер дегенді қалай түсінесіңдер? Оларды кімдер айтты?
XVIII ғ. тарихи әңгімелердің негізгі тақырыптары қандай?
Шежіре деген не?

2) Түсіну

Неліктен қазақ қоғамында жазба әдебиеттен гөрі ауыз әдебиеті басым болды?
Тарихи әңгімелердің халық жадындағы орны қандай?
Ата-бабаларымыз шежіре білуге неліктен ерекше мән берді?
Осы тақырыпқа қатысты қандай мақал-мәтелдер мен жөн-жоралғыларды білесіңдер?
Қай кезеңде шежіре жазбаша сипат ала бастады? Неліктен?
Бұл үрдіске кімдер үлес қосты?

3) Қолдану

Тарихи әңгімелер мен шежірелердің бүгінгі қоғамдағы рөлі бар ма? Қандай?
Шежіре қоғамды әлеуметтік реттеуші қызмет атқарды дегенді мысалмен түсіндіріңдер.

4) Талдау

Ақындық пен жыршылықтың ұқсастықтары мен айырмашылықтарын атаңдар.

5) Жинақтау

Қандай тарихи әңгімелерді, хиссаларды, дастандар мен жырларды білесіңдер?
Оқулықтағы (81-бет) құжат материалын оқып, сұрақтарға жауап беріңдер.

6) Бағалау

Осы тақырыптан сіздерді не ерекше қызықтырды?
Өзің қызыққан бағыт бойынша шағын шығармашылық тапсырма орындауға дайынсың ба?

Жеке оқушымен жұмыс: бағыттаушы сұрақтар

Әдебиет

Ақын деген кім?
Қазіргі кездегі қандай ақындарды білесің?

Музыка

Күй туралы айтып бер.
Қандай күйлерді білесің? Олардың авторлары кім?

Абайдың сөзі: «Туғанда дүние есігін ашады өлең, өлеңмен жер қойнына кірер денең». Бұл ой халық өмірінің әр сәті ән мен күйге жақын екенін аңғартады.

Ән және айтыс: салыстыру тапсырмасы

«Балапан қаз» халық әніне түсірілген клипті тамашалап, мазмұнын талқылау ұсынылады. Кейін ән мен айтыстың ұқсастығы мен айырмашылығын Венн диаграммасы арқылы толтыруға болады.

Талқылау сұрақтары

Бұл қандай ән? Тақырыбы қандай?
Келін түсіру, қыз ұзату сияқты тойларда орындалатын қандай әндерді білесіңдер?
Айтыс деген қандай өнер? Ол туралы не білесіңдер?

Жұмыс құралы

ActivStudio бағдарламасында Венн диаграммасын толтыру: ән мен айтыстың ерекшеліктері және ортақ жақтары.

«Даталар сөйлейді»: XVIII ғасыр соңындағы мектептер

Нақты деректер

1765 ж. генерал Шпрингер Омбыда, Петропавлда, Жәмішевте гарнизондық мектептер ашты.
1789 ж. Омбыда азиялықтарға арналған үкіметтік мектеп ашылды.

Картамен жұмыс

Патша үкіметі қазақ жерінде зайырлы мектептер ашуды немен түсіндіре алады?
Бұл мектептерде қандай тілдер мен пәндер оқытылды?

Бекіту және кері байланыс

Бекіту тапсырмасы

Testmoz.com платформасында жасалған сауалнаманы орындау (баламасы: қағаз түріндегі сұрақ парақтары).

Қосымша: жеке оқушылардың орындаған жұмыстары тексеріліп, қысқа кері байланыс беріледі.

Рефлексия

Оқушылар стикерлерге бүгінгі сабақ туралы ойларын жазып, өз бағасын және ұсынысын қалдырады.

Үй тапсырмасы

Оқулық

§ 12 оқу.

Шығармашылық тапсырма

Өз өлкеңізде XVIII ғасырда өмір сүрген ақын-жыраулар туралы деректер жинап, шағын әңгіме құрастырыңыз.