Барымен базар, Жоқты қайдан қазар
Байлық туралы халық даналығы
Бұл мәтін — байлық, денсаулық, бірлік, адалдық, еңбек және сауда жайлы мақал-мәтелдер мен нақыл сөздердің топтамасы. Халық даналығы өмірдің ең бағалы нәрсесін тек дүниемен өлшемей, мінезбен, ниетпен және татулықпен таразылайды.
Негізгі ой
Денсаулық — зор байлық
Негізгі ой
Байлық емес, бірлік — байлық
Негізгі ой
Адалдық пен әділдіксіз дүние баянсыз
1) Нағыз байлық: денсаулық, ынтымақ, ар
Халық ұғымында байлықтың ең әуелі — денсаулық. Одан кейін мал-дүние, ал үшінші — отбасының берекесі мен абыройы. Байлықтың өзі мақсат емес; бірлік, ар-намыс, адал еңбек секілді құндылықтар жоғалса, дүние де қадірін жояды.
Түйінді нақылдар
-
«Әуелгі байлық — денсаулық.» Денсаулық — терең байлық; тазалық — саулықтың негізі, ал саулық — байлықтың негізі.
-
«Байлық байлық емес, бірлік — байлық.» Елдің ырысы татулықпен көбейеді: «Жері байдың елі бай.»
-
«Байлық мұрат емес, кедейлік ұят емес.» Адамды кейде баршылық та, кейде жоқшылық та сынайды.
Ескерту
«Байлық не керек, адалдан жимасаң. Билік неге керек, әділдік құрмасаң!» — дүние мен мансаптың қадірі адамгершілік өлшемімен бағаланатынын еске салады.
2) Бай мен кедей: мінез, қарым-қатынас, сын
Мақалдарда бай мен кедейдің айырмасы көбіне дүниемен емес, мінезбен сипатталады. Адамды байлық та, жоқшылық та сынайды; бір кезде дәрежесі теңескенде ғана кей бауырдың сыйластығы артатыны да айтылады.
Қарым-қатынасқа қатысты
- «Қарыз қатынас бұзады.»
- «Кедей мен бай жолдас болмас, қасқыр мен қой жолдас болмас.»
- «Бай — байға, сай — сайға.»
Мінез бен өлшем
- «Жарлы — жомарт, бай — нәмарт.»
- «Жоқшылық жомарт ердің қолын байлар.»
- «Көз бір уыс топыраққа тояды.»
Өткір ескертулер
«Жіп жіңішке жерінен үзіледі.»
«Борышын жасырған байымас.»
«Ашаршылықта ашқарақ алдымен өледі.»
3) Сауда мен базар: пайда, баға, тәуекел
Базар — қоғамның айнасы. Мұнда баға мен пайда ғана емес, мінез де сыналады. Нақылдар саудадағы есеп, келісім, тәуекел және әділет туралы шынайы ескертулер береді.
Базар заңы
- «Базар — бай, алушы — кедей.»
- «Малдың нарқын иесі айтпас, базар айтар.»
- «Базарға әркім барар, өз керегін алар.»
Пайда мен ұтылыс
- «Алғаның — олжа; сатқаның — зиян.»
- «Алдың — ұттың, саттың — жұттың.»
- «Сатушыны алушы ұтады.»
Қысқа қағида
«Сауда сақал сипағанша.» «Саудада достық жоқ.» — яғни саудада шарт, есеп, уақыт пен тәртіп бірінші орында.
Баға туралы
«Арзан мен қымбатты базардағы біледі.»
Таңдау туралы
«Тон алам десең базарға бар, тоналам десең мазарға бар.»
Қолда барға шүкір
«Бір жоқтың бір тоқтығы бар.»
4) Қорытынды: дүние — құрал, адамдық — өлшем
Есте сақтар сөздер
- «Жоқтық ұят емес, тоқтық мұрат емес.»
- «Ақыл байлық — аз байлық; темір байлық — тозбас байлық; кен байлық — кең байлық.»
- «Малға жарлылық — жарлылық, ақылға жарлылық — сорлылық.»
Өмірге бағыт
Бірлік бар жерде — тірлік бар. Адалдық бар жерде — береке бар. Байлық уақытша, ал адамдық пен еңбек — ұзаққа баратын мұра.
«Он екі мүшең сау болса — сәулет. Он саусағың сау болса — дәулет.»