Қайтарымсыз ақша алу
Есірткі — адамның қасы, аурудың басы
Бұл материалдың түпкі ойы — нашақорлықтың қалай пайда болатынын, оның адамға да, қоғамға да тигізетін зардабын нақты түсіндіру; адамгершілік пен құқықтық мәдениетті күшейтіп, салауатты өмір салтын таңдауға ынталандыру; алдын алу дағдыларын қалыптастырып, зиянды әдеттерден аулақ болуға бағыт беру.
Кіріспе: Салауатты өмір салты — ұлттық жауапкершілік
Ел дамуының ұзақмерзімді мақсаттарын айқындайтын ойлар қатарында салауатты өмір салты ерекше орын алады. Болашақ ұрпақтың тәрбиелі, шыныққан, экологиялық сауатты, ауасы таза әрі көкжелекке бай ортада өмір сүруі — қоғамның ортақ мұраты. Осы тұрғыдан алғанда, есірткіге қарсы білім мен алдын алу мәдениеті әрбір адамға қажет.
Профилактикалық бөлім: негізгі сұрақтар
Есірткі тақырыбын түсінуде мына сұрақтар ерекше маңызды: есірткі дегеніміз не; оның түрлері қандай; ағзаға әсері қалай; тәуелділік (құмарлық) нені білдіреді; нашақорлар ақшаны қалай табады; тәуелділікке шалдыққан адамдардың қандай құқықтары бар.
1) Есірткі дегеніміз не?
«Наркоз» сөзі грек тіліндегі narkosis ұғымымен байланысты: ұйықтату, естен тандыру, сезімталдықты бәсеңдету мағынасын береді.
Есірткі — адамның көңіл күйін, сана-сезімін, мінез-құлқын бұзатын, заңмен тыйым салынған қауіпті химиялық зат. Ол тәуелділікке әкеліп, адамды психологиялық әрі физикалық тұрғыдан тез әлсіретеді.
Есірткінің ең қауіпті қыры — адамның өмірлік мақсаттарын бұзып, әлеуметтік байланыстарын әлсіретіп, тұлғаны біртіндеп тұйық дағдарысқа әкелуі.
2) Есірткінің қандай түрлері бар?
Есірткі заттары әсер ету сипатына, шығу тегіне және қолданылу жолына қарай әртүрлі топқа бөлінеді:
-
Опиоидтық заттар (медицинада ауырсынуды басу үшін қолданылатын кейбір препараттар): морфин, метадон және өзге де ұқсас заттар.
-
Каннабиноидтар: гашиш, анаша, марихуана.
-
Психикаға белсенді әсер ететін стимуляторлар: амфетамин тобы және оған ұқсас заттар.
-
Қолдан жасалған синтетикалық есірткілер: эфедрин туындылары, «экстази» секілді заттар.
-
Ұйықтататын және седативтік заттар: барбитураттар, бензодиазепиндер және т.б.
-
Галлюциногендер: ЛСД, псилоцибин, кетамин және т.б.
-
Кейбір дәрілік препараттарды теріс пайдалану: аллергияға қарсы немесе жүйке жүйесіне әсер ететін кейбір дәрілер (дәрігер бақылауынсыз қабылданса қауіпті).
-
Ұшпа органикалық еріткіштер (тұрмыстық/өндірістік химия): бензин, бензол, толуол сияқты заттарды иіскеу арқылы қолдану — аса қауіпті әдет.
Маңызды: кең тараған заттардың бірі — каннабиноидтар. «Жеңіл» деген жаңсақ түсінік оның зиянын азайтпайды: тәуелділік, оқу/еңбек қабілетінің төмендеуі және психикаға әсері уақыт өте күшейеді.
3) Есірткіні қолданудың жолдары
Есірткіні қабылдау тәсілдері әртүрлі: егу, иіскеу, шайнау және басқа да жолдар кездеседі. Ең қауіпті түрлерінің бірі — тамыр ішіне егу, себебі зат қысқа уақытта қан арқылы миға жетеді.
Неге инъекция аса қатерлі?
Қан айналымына бірден әсер етеді, асқыну қаупі жоғары. Қайта-қайта егу тамырларды зақымдап, жұқпалы аурулардың таралуына жол ашады.
Қауіптің жасырын жағы
Кейде адамдар тек қолдағы тамырды ғана байқайды. Алайда инъекция аяқта, жауырында немесе басқа аймақтарда да жасалуы мүмкін.
4) Есірткінің адам ағзасына әсері
Есірткі қан арқылы бүкіл ағзаға таралып, мүшелердің қызметін бұзады және уландырады. Алғаш рет қолданғанда-ақ әлсіздік, бас ауыруы, жүрек айну сияқты белгілер байқалуы мүмкін.
Жиі кездесетін белгілер
- Асқазан-ішек жолының бұзылыстары: іш өту, іштің ауыруы, тәбеттің төмендеуі, құсу.
- Бұлшықет пен сіңірдің тартылуы, әлсіздік, ұйқының бұзылуы.
- Жұқпалы және тері ауруларына бейімділік, өкпе қабынуының жиілеуі.
- Көз жанарының солғындауы, шөлдеу, жалпы қажу.
Есірткіні жүйелі қолданғанда ми оған «үйреніп», жүйке жасушалары біртіндеп зақымданады. Нәтижесінде адамның зейіні төмендеп, ойлау қабілеті әлсірейді, тәуекелді мінез-құлық күшейеді.
5) Нашақорлар есірткіге ақшаны қалай табады?
Тәуелділік күшейген сайын есірткіге кететін шығын тұрақты қажеттілікке айналады. Жұмыссыз немесе табысы аз адам үшін бұл ауыр қысым тудырып, қылмысқа итермелеуі мүмкін. Жиі кездесетін жолдар:
-
1
Қайтарымсыз ақша сұрау немесе қысым көрсету.
-
2
Алдау, қарызға сұрау: достарынан, туыстарынан, ата-анасынан қайта-қайта ақша алу.
-
3
Үйден ұрлау: зергерлік бұйымдар, техника, бағалы заттарды сатып жіберу.
-
4
Ұрлықтың кеңеюі: көрші-қолаңнан, дүкеннен ұрлау, қалтаға түсу.
-
5
Есірткіні дайындау және сату: ең қауіпті әрі қылмыстық жауапкершілігі ауыр жол.
6) Тәуелділікке шалдыққан адамдардың қандай құқықтары бар?
Нашақорлық — медициналық әрі әлеуметтік мәселе. Сондықтан тәуелділікке шалдыққан адамдарға медициналық-әлеуметтік оңалту аясында бірқатар құқықтар қарастырылады:
Медициналық көмек
Білікті медициналық-санитарлық көмек алуға және наркологиялық мекемелер мен ұйымдарды таңдауға құқылы.
Ақпаратқа қолжетімділік
Өз құқықтары, диагнозының сипаты, емдеу және оңалту әдістері туралы толық ақпарат алуға құқылы.
Оңалтуға қатысу
Медициналық-әлеуметтік оңалтуды тұрғылықты жері бойынша, ал қажет болған жағдайда жүрген жері бойынша өту мүмкіндігі қарастырылады.
Негізгі қағида: тәуелділік — тығырық емес. Ерте жүгіну, қолдау және жүйелі ем — өмірді қайта құрудың шынайы жолы.
Қысқа сұрақ-жауап: білімді бекіту
Маңызды ұғымдар
- Этил спирті бар өнім — ішімдік.
- Темекідегі улы зат — никотин.
- Пассивті темекі шегу — шекпейтін адамның түтінді еріксіз жұтуы.
Күндер мен қауіптер
- Туберкулезге қарсы күрес күні — 24 наурыз.
- Дүниежүзілік СПИД-пен күрес күні — 1 желтоқсан.
- СПИД-тің жұғу қаупі — ортақ ине қолданғанда артады.
Салауаттылықтың мәні
«Салауаттылық» ұғымы парасаттылықты, байыптылықты, ақылдылықты, ойлы әрі сабырлы болуды білдіреді. Бұл — күнделікті таңдау мен тәртіптен басталатын өмірлік ұстаным.
Қорытынды үндеу
1-оқушы: Жаңа ғасыр, жаңа заман бүгін, біз тілейміз ұрпақтың амандығын.
2-оқушы: Ей, болашақ! Саулығың өз қолыңда — жаламасын тәніңді у, санаңды мұң.
3-оқушы: Нашақорлық — жайылған індет. Оны жоймай, жақсылық күні жоқ.
Бәрі: Ұланымыз — туған еліміздің ертеңі. Нашақорлық жойылсын — өктем үнім!
Салауатты өмірдің үнін тыңдап, арманымыз көкте қалықтасын.