Ұрпағың бүгін намысты ерлер жетелі
Кештің ашылуы
1-оқушы
Жалынды жырдың көсемі, ел үшін туған ер — кешегі Махамбет батыр бабамның еңбегі елге еселі.
2-оқушы
Махамбеттің еңсесі әлі биік. Сол еңседен елдің сесі сезіледі. Ақын жүрек — мәңгі сөнбес жанартау: жалын атып, өр кеудесі әрдайым биікте тұрар.
3-оқушы
Елінің азаттық жолында отаршыл озбырлыққа қарсы қасқайып тұра білген ұлы күрескер, батыр, өршіл рухты ақын, дауылпаз Махамбет бабаның 210 жылдық мерейтойы тәуелсіз еліміздің айбынын асқақтатып, тағылымды тарихын терең танытатын, мәдениетіміз бен өнерімізді биікке көтеретін айтулы белес болмақ.
Елдік рухқа шақырған жыр
1-оқушы
Махамбет — қазақтың ұраны болған ақын. Толғауы мен жыры азаттыққа толы. Теңдік үшін ата жаумен алысқан өр мінез — қанға сіңген қасиет.
2-оқушы
Ұрпағың бүгін намысты ерлерге жетелеп келеді. Міне, қазақ халқының өркені жайылып, 210 жылдық мерейтойың аталып отыр. Махамбет баба, рухыңа тағзым етемін.
Махамбет баба толғауы (терме)
Домбыра үнімен айтылатын арнау толғау
Уа, халайық, халайық,
Көңілді жырға салайық.
Екі шекті домбырам,
Сені қолға алайын.
Махамбеттей бабамның
Құрметіне бүгінгі —
Хабар етіп көрерменге
Толғап, толғап алайын.
Махамбеттің мерейін
Асқақтату — парызым.
Елдік пен ерліктің,
Өрлік пен теңдіктің
Туын қолына алған,
Елі мен жерінің
Жырын жырлап толғаған
Махамбеттей бабамның
Ерлігінен үлгі алам.
Еділ үшін егесіп,
Жайық үшін жандасып,
Қиғаш үшін қырқысқан —
Тағдырын да ойға алам.
Қадір тұтқан халқымыз
Ақын мен батырын,
Бір басынан танытқан
Екі бірдей асылын.
Шашақты найза қолға алып,
Шалқар күймен толғанып,
Жебелі ақын шығарған
Көңілдің назы — жеті күй:
Жайық асу, Өкініш, Жұмыр,
Қылыш, Нарын, Қайран,
Қиыл қырғыны!
Аңсаған халық бірлігін,
Танытқан ақын өрлігін.
Ұрандап жауға тигені,
Күн-түн қатып жүргені —
Жас баланың қамы үшін
Ереуіл ат мінгені,
Дулыға, берен кигені.
Толарсақтан саз кешіп,
Жауына бас имеді.
Қорлықта жүрген халқына
Бостандық алып берем деп,
Жанкештілікпен еңбек етіп,
Баба рухын биіктетті.
Халқымыз қадір тұтқан осы ерлік бүгін 210 жылдық мерейтой аясында құрметпен ұлықталып жатыр.
Өмір дерегі және шығармашылық мұрасы
Бастаушы сөзі
Енді Махамбет Өтемісұлының өмір дерегіне тоқталамыз. Оның туған жері, өскен ортасы, шығармашылығы туралы мәліметтер ұсынылады. Сонымен бірге ақынның бірқатар өлеңдері жатқа айтылады:
- «Жәңгір ханға айтқаны»
- «Ереуіл атқа ер салмай»
- «Соғыс»
- «Әй, Махамбет, жолдасым»
- «Айныман»
- «Қызғыш құс»
- «Күн қайда?»
Бастаушының жыр жолдары
Біреуі еді от ұлдың
Шапқан заман көшіне.
Сұр жебе боп атылдың
Сұм орданың төсіне.
Құм Нарында бір түнеп,
Көрінгенде шаңдағың —
Бұлтты күндей күркіреп,
Бүлкілдеттің хан тағын.
Осы тұста «Соғыс», «Әй, Махамбет, жолдасым» өлеңдерінің шығу тарихына байланысты көрініс көрсетіледі.
Көрініс: Жәңгір хан ордасындағы кеңес
Орда ішіндегі хабар
Шабарман: Уа, хан ием! Ел шетіне жау келді. Ордаңызды Махамбет пен Исатай бастаған қисапсыз қарулы қол қоршап тұр.
Хан: Не дейді?! Не ақыл қосасыздар? Шыман төре! Тегіміз бір еді. Мына Исатай–Махамбетке не істеймін? Ақылымнан адасып тұрмын. Көмектес.
Шыман төре: Қазақ — қара қарға: шулайды да қалады. Ордадан кетпе, кетсең тағыңнан айрыласың. Исатайға адам салып, тарту-таралғы жібер. Он күн мұрсат сұра. Егер берсе, соны пайдаланып, Орынбордан шұғыл әскер шақырт.
Хан: Дұрыс ақыл екен. Егіз бен Балқы биді бастап елші жөнелтейік.
Елші тапсырмасы
Балқы би (келеді)
Хан: Бар, бауырың ғой, туысың ғой. Ештеңені аяма! Басына бақты сөзбен сөйлесең, Исатай жібімес дейсің бе? Ердің ері болса да — екі аяқты, бір басты пенде.
2-көрініс
Балқы: Исатайға айтар өтінішім бар еді, жібере көріңдер!
(Исатай келеді)
Исатай: Не сауалмен келдің?
Балқы: Жәңгір ханнан хат әкелдім. (Ұсынады.)
Исатай: Ханның хаты оқуға лайық па, әлде бізді желкемізден қиятын бидайық па? Оқып көрейін. Әкел бері. (Үндемей оқиды.) Жарайды, он күн мұрсат бердім.
3-көрініс: Исатай мен Махамбет
Махамбет: Исеке, жаңағы шешіміңізді естіп келдім. Ханға мұрсат беру — кешірілмес қате. Артынан өкінесіз.
Хан баласы — жылан,
Жүрген жері — лаң.
Басын шап та,
Белін ез.
Бүгін шаппасаң —
Ертең өзің шабыласың.
Дүр көтеріліп,
Орданы бүгін шабайық!
Бүгін шаппасақ —
Қазірден бастап тарайық!
Исатай: Екі айтпаушы едім. Ханға он күн мұрсат бердім. Бір айтып қойған соң, сөзімді қайт қылмаймын. Ауыздан шыққан сөз — атылған оқ. Жәңгір тілекті орындайды, алдамайды.
Ер екі айтса — ез. Хан екі айтса — қатын. Мен оған уәде бердім. Қайтсем де уәдемде тұрамын: қайтпаймын, екі айтпаймын.
Бастаушының түйіні
Махамбет бабам — тұтандырған қорғаны,
Дауыл болды, өрт болды.
Құс төсекті Орданың
Түн ұйқысын төрт бөлді.
Көрініс: Баймағамбет сұлтанмен жүздесу
Сахна жағдайы: Баймағамбет сұлтан бір топ билермен қонақта отыр.
Шабарман (жүгіріп келеді): Уа, биеке, бір топ жолдастарымен қару-жарақ асынған Махамбет келіп, түсіп жатыр.
Баймағамбет: Мұнда алып келіңдер. Сөйлесейік. Бірақ оғаш сөз айтпаңдар: не десе де көне беріңдер. Біз бұл ауылға қонақпыз. Жай отырған жанға тиісіп болмайды. Ал шалыс кетсек, қаруы бар — өлтіріп кетуі мүмкін. Сақтаныңдар.
(Махамбет кіреді)
Махамбет: Ассалаумағалейкүм!
Билер: Уағалейкүмассалам! Кел, төрлет, отыр!
Баймағамбет: Әй, Махамбет! Атағыңды да, өзіңді де танимыз. Тағы да бетпе-бет жүздесіп қалдық. Байқаймын, баяғы мінезің сол күйі, тілің де бұрынғыдай. Қашып-пысып жүріп еркін сөйлеу — сенің не теңің? Тіл безеу — қай сәнің?
Махамбет: Қам көңілді ер — қанаты сынған құспен тең. Самғап ұшар көгінен айырылған қыран ұшамын деп ұрынса, несі айып? Тілім — жыланның тіліндей екі айыр: бірі сізге тисе, бірі өзіме тиеді.
Баймағамбет: Ендеше, Исатай екеуің не істемексіңдер? Айтшы.
Сахналық ескерту: Осы тұста Махамбеттің Баймағамбет сұлтанға айтқан өлеңі оқылады.
Баймағамбет: Бұлай айтпаса, ол Махамбет бола ма? Ондай сөзді көтермесем, мен Баймағамбет сұлтан болам ба?
Соңғы кезең және тарихи қасірет
Кеш барысында Махамбет өмірінің соңғы кезеңдері, ақынның қазасы туралы да айтылады.
Тынып жатты тыншып ел,
Өшпей-сөнбей шоқ қайғы.
Құм Нарында сыңсып жел —
Әлі сені жоқтайды.
Сондай-ақ Мұхтар Шахановтың «Нарын трагедиясы» поэмасынан алынған «Әке үкімі» бөлімі бойынша көрініс көрсетіледі.