Ұлы Дала елінің дарабоздарыБОПАЙ ХАНЫМБопай, Бәтима (шамамен 1690 жылы дүниеге келген, 1780 жылы Елек өзені бойында қайтыс болған) - Әбілқайыр ханның зайыбы, ел басқару ісіне араласқан қайраткер, мәмілегер
Бопай ханым: ел басқаруға араласқан қайраткер, мәмілегер
Бопай (Бәтима) шамамен 1690 жылы дүниеге келіп, 1780 жылы Елек өзені бойында қайтыс болған. Ол — Әбілқайыр ханның зайыбы, төре тұқымынан шыққан, ел басқару ісіне белсенді араласқан қайраткер әрі мәмілегер тұлға.
Әбілқайыр саясатына көзқарасы
Бопай ханым Әбілқайырдың түпкі мақсатын терең түсінді: Жайық қазақтарының, башқұрттар мен Еділ қалмақтарының шапқыншылықтарын тоқтату, жоңғарларды түпкілікті талқандау және бұл күрделі міндеттерді уақытша болса да Ресей империясының бодандығы арқылы шешуге ұмтылу. Сондықтан ол ханның саяси қадамдарын қолдап отырды.
Бұл ұстаным Бопай ханымның Ресей билеушілеріне және Орынбор әкімшілігіне жазған хаттарынан айқын көрінеді:
- 1731 жылғы 22 қараша — Анна Иоанновнаға жолдаған хаты
- 1748 жылғы 5 қазан — Елизавета Петровнаға жолдаған хаты
- Орынбор әкімшілігімен жүйелі хат алмасулар
Хан қазасынан кейінгі шешуші қадамдар
Әбілқайыр хан қайтыс болғаннан кейін де Бопай ханшайым өз бағытын өзгертпеді. Ол әкесінің саясатының жалғасуы Нұралының хан болып бекітілуіне байланысты екенін анық ұғынып, батыл әрі сарабдал әрекет жасады.
Алдымен — ішкі келісім
Орта жүз бен Кіші жүздің беделді билері мен батырларынан Нұралыны хан көтеруге келісім алды.
Кейін — ресми дипломатия
Елизавета Петровнаға, келесі күні бригадалық генерал А. И. Тевкелев пен Орынбор губернаторы И. Неплюевке қисынды өтініш-хаттар жолдады.
Осы хаттарды жеткізу үшін екі жүздің сегіз беделді биі әуелі Орынборға, кейін Санкт-Петербургке аттанды. Нәтижесінде 1749 жылғы 2 мамырда Елизавета Петровна Нұралыны «қырғыз-қайсақ ханы» етіп бекіту туралы жарлық шығарып, онда Бопай ханымның хатына да сілтеме жасалды. Канцлер А. П. Бестужев-Рюминнің Бопайға арнайы хат жазып, патшайым атынан сыйлық жолдауы — ханым саясатының жеңісі еді.
Ел іргесін сақтау: қантөгісті болдырмау ұстанымы
Бопай ханым Әбілқайыр әулетінің дәрежесі мен беделін көтере отырып, орынсыз қантөгістің болмауын, ел іргесінің сөгіліп кетпеуін қалады. Сол себепті күйеуінің кегін қуып, халықты қақтығысқа бастамай, Барақ сұлтанды жазалау ісін орыс әкімшілігі арқылы заңдастыруға ұмтылды.
Негізгі ой
Қоғам дамуының өзегі — тыныш өмір; өмірін ат үстінде өткізген елдің болашағы көмескілене береді.
Осы түсінікпен Бопай ханым орыс әкімшілігін Елек өзені бойында қала салуға да үгіттегені айтылады. Бұл — қауіпсіздік пен тұрақтылықты күшейтуге бағытталған прагматикалық қадамдардың бірі.
Бітімгерлік миссиясы және келіссөз мәдениеті
Қазақ-жоңғар қатынастарына ықпалы, Қайып хан мен Нұралы ханды татуластыруға бағытталған әрекеттері Бопайдың ел бірлігін сақтауға ұмтылған мәмілегерлік ниетін айқын көрсетеді. Ол орыс-қазақ қатынастары мен қазақ қоғамындағы шешілмей тұрған мәселелерді талқылау үшін Орынбор әкімшілігі басшылығымен кездесіп, келіссөз жүргізгісі келген.
1740 жылы Санкт-Петербургке ресми сапармен барып, Анна Иоанновнамен жүздесуге ниеттенгені де осы бағыттағы талпыныстардың бір көрінісі.
Зеректік пен бедел туралы деректер
Бопайдың зеректігі мен тапқырлығы жөнінде ағылшын суретшісі Джон Кэстлдің, сондай-ақ Әбілқайыр ордасында болған орыс шенеуніктерінің жазбаларында бірқатар мәлімет келтіріледі.
Ресей императрицасы Анна Иоанновнаның басшылығымен Тевкелевтің елшілікке жіберілуі кезінде Бопай ханым Ресей елшілігін қабылдауға өз мөрімен келісім бергені айтылады. Бұл — екі ел арасындағы байланыстарды күшейтуге бағытталған маңызды саяси ишара.
Қайтыс болуы, жерленуі және халық жадындағы орны
Бопай ханым Елекке құятын Жосалы өзенінің жоғарғы жағындағы қорымда жерленген. Ел аузында Бопай ханшайымның кесенесі болғаны, оған талай адамның барып құран оқып, тілек тілегені айтылады.
Кейін патша үкіметі құлаған тұста кесене кірпіштері бұзылып, адамдардың құрылысқа алып пайдаланғаны жөнінде де дерек бар. Соған қарамастан, Бопай ханымның елге сіңірген еңбегі мен тұлғалық өнегесі халық жадында сақталып қалды.
Қалмақтар мен жоңғар шапқыншылығы күшейген кезеңде Әбілқайыр хан қай елден көмек сұрауды ойлағанда, Бопай ханым Ресеймен достық қарым-қатынасты нығайтып, қару-жарақ алуға мүдделену қажет екенін ұсынғандардың бірі ретінде аталады.