Шығармашылық орта
Бастауыш сынып оқушыларының зерттеушілік қызметін ұйымдастырудың негіздері
Қазіргі тез өзгеріп отырған әлемде білім беру саласындағы мектептің мақсат-міндеттері уақыт талабына сай жаңарып, жиі қайта қаралып отырады. Бұрын мектептің басты мақсаты ғылым негіздерін меңгерген, жан-жақты әрі үйлесімді дамыған тұлға тәрбиелеу болса, бүгінгі таңда білім беруде белсенді, шығармашыл, адамзат мәселелерін шешуге өз үлесін қоса алатын тұлға қалыптастыру алдыңғы қатарға шықты.
Қоғамға түрлі жағдаяттардан жол тауып шыға алатын, дербес шешім қабылдауға дайын адамдар қажет. Осы тұрғыдан алғанда, заманауи мектептің маңызды міндеттерінің бірі — әрбір балаға дұрыс жол тауып, қолдау көрсету. Бұл қолдау баланың жеке қабілеттерін дамытып, тұлғалық әлеуетін ашуға бағытталуы тиіс.
Бұған дейін барлық бала интеллектуалдық әрі эмоционалдық тұрғыдан бірдей деп қабылданып келді. Тек ойлауға, жанашырлыққа, логикалық тапсырмаларға үйрету жеткілікті деген түсінік орныққан болатын. Алайда қазіргі мектеп тәжірибесі оқушылар арасында айқын айырмашылықтар бар екенін көрсетеді: кейбір балалар жоғары интеллекті, шығармашылыққа бейім, жіктей алады, қорытынды шығарып, байланыстарды таба біледі. Олар өздерін қызықтырған сұрақтарға жауап іздеп, үнемі ізденісте болады.
Зерттеушілік — бала табиғатына тән құбылыс
Зерттеушілік пен ізденушілік — бала табиғатына тән қасиет. Білуге құштарлық, бақылауға ұмтылу, алынған ақпаратты тәжірибеден өткізуге дайындық, әлем туралы жаңа мәлімет жинауға талпыныс — баланың дәстүрлі мінез-құлқының бір бөлігі.
Оқушының өзіндік зерттеу әрекеті оның ішкі сұранысын қанағаттандыруға ықпал етеді. Қоршаған ортамен таныса отырып, бала жаңа білімді дайын күйде алмай, оны өзі ашуға ұмтылады. Зерттеу ісі бүгінгі күні тек ғылыми қызметкерлердің қызметі ғана емес, сонымен бірге заманауи адамның өмір сүру тәсіліне айналған дағды, кәсіби шеберлікті танытудың және жеке көзқарасты қалыптастырудың маңызды жолы.
Тұжырымдамалық бағыт
«Қазақстан Республикасының 2015 жылға дейінгі білім беруді дамыту тұжырымдамасында» оқушылардың талдау, синтездеу және логикалық ойлау қабілеттерін дамыту, сабақ барысында ой еңбегімен шұғылдануын қамтамасыз ету, оқушыны ізденуге және өз бетімен қорытынды жасауға үйрету басты мақсат ретінде белгіленеді.
Зерттеушілік қабілеттерді қалыптастыруға қажетті талаптар
Мақсаттылық және жүйелілік
Зерттеушілік қабілеттерді дамыту жұмысы сабақта да, сабақтан тыс уақытта да жүйелі жүргізілуі тиіс. Мұғалім жаңа тақырыптарды меңгертуде зерттеуге бағытталған тапсырмалар мен материалдарды тұрақты қолданғаны маңызды.
Уәжділік
Оқушы өз зерттеу жұмысының мәнін түсініп, оның өзін-өзі дамыту мен өзін-өзі жетілдіруге мүмкіндік беретінін сезінуі керек. Мұғалім осыны ұғындыруға жағдай жасайды.
Шығармашылық орта
Мұғалім оқушылардың зерттеуге қызығушылығын қолдап, сабақта және сабақтан тыс уақытта шығармашылық атмосфераны қалыптастыруы тиіс.
Психологиялық жайлылық
Оқушы қателесуден қорықпауы керек. Теріс бағалаудан аулақ болып, ізденісті мадақтау маңызды. «Сен дұрыс істемедің», «Бұлай істемеу керек» сияқты сөздер баланың алға жылжуына кедергі келтіруі мүмкін. Әр оқушыға өз күшіне сенуге мүмкіндік берілуі қажет.
Ұстаз тұлғасы
Зерттеушілікті дамыту үшін шығармашылықпен жұмыс істейтін, зерттеу жұмысының негіздерін меңгерген және оқушыға жағдай жасай алатын мұғалім қажет.
Жас ерекшеліктерін ескеру
Бастауыш сынып оқушыларының психологиялық ерекшеліктерін ескеру өте маңызды. Зерттеушілік дағдылар балаға түсінікті деңгейде қалыптасып, зерттеу жұмысы жас ерекшелігіне сай қызықты әрі пайдалы болуы тиіс.
Қажетті дағдылар: 4 блок
1) Өз жұмысын ұйымдастыра білу
- Жұмыс орнын ұйымдастыру
- Жұмысты жоспарлай білу
2) Зерттеушілік дағды мен білім
- Зерттеу тақырыбын таңдау
- Мақсат қоя білу және өз әрекетін құру
- Зерттеу құрылымын жасау
- Зерттеу әдістерін білу
- Ақпарат іздеу
3) Жиналған ақпаратпен жұмыс
- Ақпарат түрлері мен ақпарат көздерін ажырату
- Маңыздысын анықтай алу
- Кіріспе және қорытынды жасай білу
4) Нәтижені көрсете алу
- Нәтижені ұсыну формаларын білу
- Баяндама жасау дағдысы
- Баяндамашыға қойылатын талаптарды түсіну
Дағдыларды қалыптастыру: сабақтан бастау
Осы дағдыларды қалыптастыру үшін бастауыш сыныптың алғашқы күндерінен-ақ сабақтарға жалпылогикалық дағдыларды талап ететін тапсырмаларды кіріктіру қажет. Оларға сараптау, синтездеу, жіктеу, салыстыру және қорытынды шығару тапсырмалары жатады.
Мұндай тапсырмалар математика, сауат ашу, қазақ тілі, әдебиеттік оқу және дүниетану сабақтарында тиімді қолданылады.
Нәтижені ұсыну формалары
Конференция
Оқушылар өз жұмыстары туралы қысқаша баяндама жасап, қатысушылардың сұрақтарына жауап береді.
Презентация
Нәтижені көрнекі түрде ұсынып, ойды жүйелі жеткізуге үйренеді.
Сынып алдында таныстыру
Сыныптастарымен бөлісу арқылы сенімділік артып, оқу уәжі күшейеді.
Неге бағалау қойылмайды?
- Оқушы өзін табысты сезінуі тиіс.
- Зерттеу жүргізуді енді үйреніп жатқандықтан, кез келген жетістік — ілгерілеудің көрсеткіші.
- Зерттеу жұмысы — жаңа білім алуға, дүниетанымды кеңейтуге немесе жеке мақсатқа жетуге деген ішкі тілекке сүйенген әрекет. Сондықтан еңбектің нәтижесін алдымен оқушының өзі көріп, сезініп, бағалайды.
Қорытынды: зерттеу — ой еңбегін күшейтетін құрал
Зерттеу жұмысын ұйымдастыру ізденіс пен жағдаятты шешуге бағытталған ой қызметін арттырады. Бұл қызмет педагогтан жоғары деңгейдегі кәсіби дайындықты, мәселені жан-жақты қарастырып, терең ой қорытуды талап етеді.
Зерттеушілік жұмыс оқушының бір немесе бірнеше пәнге деген қабілетін ашып, баланың өзіндік «ашылуына», тұлға ретінде жүзеге асуына алғашқы қадам жасауына мүмкіндік береді.