Қазақша рефераттар

Бейтаныс бала

Тақырып

Мінез-құлық әліппесі

Мақсаты

  • Оқушыларға адамдық асыл қасиеттерді қастерлеуді және өмір заңдылықтарын тануды үйрету.
  • Адамгершілік құндылықтарға бағыттай отырып, рухани білімін байыту, логикалық ойлауын дамыту, ойын еркін әрі дәлелді жеткізуге жетелеу.
  • Адамгершілік қасиеттерді сезініп, үлгі ете білуге тәрбиелеу; имандылыққа, инабаттылыққа баулу.

Сабақ барысы

I. Ұйымдастыру кезеңі және «Шаттық шеңбері»

Музыка ойнап тұрады. Мұғалім оқушыларды жылы жүзбен шеңберге шақырып, ізгі тілек пен жақсы көңіл күйдің сабақтың өзегіне айналатынын атап өтеді. «Адамгершілік амандасудан басталады» деген ойға сүйеніп, оқушылар қонақтармен және бір-бірімен күлімдеп амандасады.

Оқушылар бір-біріне тілек айтады:

  • Қайырлы күн! Сабағыңды жақсы оқы!
  • Жүзіңнен күлкі кетпесін!
  • Адал бол! Қайырымды бол!
  • Жүрегің жақсылыққа толы болсын!
  • Алланың нұры жаусын!

Соңынан бір оқушы ұстазға гүл шоғын ұсынып, бәрі бірге: «Ал біз сізге бақыт тілейміз» дейді.

«Білектей арқасында өрген бұрым,
Шолпысы сылдыр қағып жүрсе ақырын...»

Абай Құнанбайұлы

«Атадан жақсы ұл туса — елінің туы болады.
Атадан жаман ұл туса — елінің соры болады.»

Қазбек би

Іс-шараның рухани өзегін ашу үшін Абайдың «Ғылым таппай мақтанба» өлеңінен үзінділер оқылады (оқушылардың орындауымен).

II. Тренинг және топтастыру

Оқушылар алдымен адам бойындағы жағымсыз қасиеттерді қағазға жазады да, қағазды бүктеп қояды. Кейін жақсы қасиеттерді тізімдейді. Тәрбиелік ойды нақтылау үшін жаман қасиеттер жазылған парақтар жыртылып, жақсы қасиеттерге бет бұру символдық түрде бекітіледі.

Топтастыру нәтижелері

I топ

  • Адамгершілік
  • Имандылық
  • Адалдық
  • Әдептілік
  • Әділдік

II топ

  • Әдептілік
  • Ізеттілік
  • Қайырымдылық
  • Инабаттылық

III топ

  • Қамқорлық
  • Үлкенге ізет
  • Кішіге қамқор болу
  • Ұяттылық
  • Шыншылдық

Қазақтың ізгі тілегі де еске салынады: қыз бала ибалы, инабатты болсын; ұл бала иманды, жүректі, адамгершілігі мол, қайырымды болсын.

Оқушылар өз ойларын ортаға салып, жақсы мінез бен ізгі әрекеттің күнделікті өмірдегі маңызын талқылайды.

III. Жаңа ақпарат: негізгі ұғымдар

I топ: Иман

Иман — араб тілінен аударғанда «сенім» ұғымын білдіреді. Халық адамгершілігі жоғары адамды иманды деп құрметтейді, ал ар-ұяттан аттағанды имансыз деп айыптайды. Иманды адамның жүзі жарқын, мінезі биязы, парасаты биік болады.

«Адам болам десеңіз,
Бес нәрседен қашық бол...
Бес нәрсеге асық бол...»

Абай

II топ: Адамгершілік пен имандылықтың 10 тірегі

  1. Адамдарға кішіпейіл, нәзік сезіммен қарау.
  2. Өз ісіңнің бұрыстығын түсініп, соған сай әрекет ету.
  3. Халқыңа қызмет ету.
  4. Сырды қай кезде ашып, қай кезде сақтай білуді үйрену.
  5. Өзіңнің де, өзгенің де сырын сақтау.
  6. Әр жағдайда сақ болу.
  7. Тілді тыйып, артық сөйлемеу.
  8. Әдеп сақтау.
  9. Қателікті дер кезінде мойындап, кешірім сұрау.
  10. Құлаққа жағымсыз сөз айтпау.

III топ: Инабаттылық

Инабаттылық — әдептіліктің әсем көрінісі. Ол қарапайымдылық, сыпайылық, тілалғыштық, адалдық, әділдік, жауапкершілік арқылы танылады.

Ұлы ғұламалардың мұрасы да осы қасиеттерді қалыптастыруға үндейді. Соның бірі — Қожа Ахмет Ясауидің «Даналық кітабы», онда тәрбиелік мәні зор өсиеттер мол.

Имандылыққа тән қасиеттер

Қарапайымдылық, сыпайылық, мейірімділік, кішіпейілділік, ізеттілік, адалдық.

IV. Ойланайық, пікірлесейік

Ұлдарға қойылатын сұрақтар

  1. 1) Қыздың көркі деп нені түсінесің?

    Ең алдымен мінезі мен әдептілігін, сондай-ақ сыртқы келбетін.

  2. 2) Қыздарды неге өмірдің гүлі дейді?

    Гүл табиғаттың сәні: баптап-күтсең, хош иісті, әсем болып өседі. Қыз бала да кішкентайынан жақсы тәрбие көрсе, сол қалыппен өседі.

  3. 3) Қызға қандай қылық жараспайды?

    Ерсі күлу, дөрекі сөйлеу, өтірік айту.

  4. 4) Қыздарға арнап мақал айт.

    «Қыз өссе — елдің көркі», «Таудың көркі — тас, қыздың көркі — шаш», «Қызға қырық үйден тыйым», «Анаға қарап қыз өсер».

  5. 5) Қыздардың қандай қасиеті ұнайды?

    Қылықты, әдепті, сыпайы, биязы болғаны.

Қыздарға қойылатын сұрақтар

  1. 1) Ұлдарға қандай қылық жараспайды?

    Бұзақылық, сотқарлық, кісіні сыйламау.

  2. 2) Ұлдарға арнап мақал айт.

    «Атадан жақсы ұл туса, қар үстіне от жанар», «Атадан жаман ұл туса, ат үстінде ит қабар», «Жақсы бала — сүйік, жаман бала — күйік».

  3. 3) Ұлдардың қандай мінезі ұнайды?

    Салмақты, кішіпейіл, адамгершілігі мол мінез.

  4. 4) «Атадан жақсы ұл туса, елінің туы болады» дегенді қалай түсінесің?

    Ұл бала еліне, Отанына қызмет етуге тиіс. Ол үшін тәртіпті, саналы, адамгершілігі мол болуы қажет.

  5. 5) Ұл бала үшін қасиетті борыш деп нені атар едің?

    Ата-ананы сыйлау, елін қорғау.

V. Ситуациялық жағдаяттар

I топ: Елдостың қылығы

Велосипедпен жарысып келе жатқан Елдос жол шетінде тұрған қарияны көреді. Жол берсе — достарынан қалып қояды. «Жарыстың аты — жарыс» деп, ол қарияның жолын кесіп өтеді.

  • Бұл әрекет дұрыс па, бұрыс па?
  • Сен қайтер едің?

II топ: Қоғамдық орын мәдениеті

  • 1) Автобуста отырсың. Келесі аялдамадан қарт адам кірді. Бос орын жоқ. Не істейсің?

  • 2) Көшеде қарт әже құлап қалды. Не істейсің?

  • 3) Мектепте біреудің сөмкесін тауып алдың. Қандай әрекет жасайсың?

III топ: Әдеп пен жауапкершілік

  • 1) Дүкенде кезекте тұрсың. Артыңнан егде адам келді. Не істейсің?

  • 2) Театрда екі құрбың қатты күліп, дөрекі сөйлеп отыр. Не айтар едің?

  • 3) Көшеде, мектепте, үйде таныстармен кездескенде не істеу керек?

VI. Көріністер: өмірден алынған өнеге

1-көрініс: «Бейтаныс бала»

Адалдық пен ізеттілік туралы

Асылтас әжей зейнетақысын алып, дүкеннен қажетті заттарын сатып алады. Үйіне келген соң әмиянының жоғалғанын байқайды. Сөмкесінің тесілгенін түсініп, аялдамаға дейін іздегенімен таба алмай қатты қапаланады. Шаршап диванға қисайып, көзі ілініп кетеді.

Бір кезде есік қоңырауы безілдеп, әжей оянып есік ашады. Есіктің алдында мектеп жасындағы бала: «Әже, әмияныңызды тауып алдым» деп, әмиянын ұсынады. Баланың айтуынша, әмиянның бір қалтасында мекенжай жазылған қағаз болыпты. Ақшасы сол күйі сақталған.

Қуанған әжей ақша ұсынып еді, бала басын шайқап: «Жоқ, әже, қажет емес. Ақшаңызды тағы жоғалтып алмаңыз» дейді. Әжей баланың атын сұрағанда, ол алыстай бере: «Атамның» деп жауап қатып, көрінбей кетеді.

Түйін

Жақсылықтың ең биік өлшемі — адалдық пен сауапты іс үшін атақ не сый күтпеу.

2-көрініс: «Адал дос»

Достық пен жанашырлық туралы

Үшінші сынып оқушысы Досан мектепке келе жатып тайып жығылып, аяғын ауыртып алады. Үлкен сыныптың екі оқушысы көмектесіп, сыныбына жеткізеді. Сабақта мұғалім оның қиналып отырғанын байқап, үйіне қайтып, дәрігер шақыртуын айтады. Бірақ Досан аяғын баса алмай қалады.

Мұғалім сыныптан «кім жеткізіп салады?» деп сұрайды. Ешкім асыға қоймайды. Бір оқушы әртүрлі сылтау айтады. Сонда Назгүл: «Апай, мен барайын. Атам — сынықшы. Әуелі атама көрсетейік, сосын үйіне жеткізіп саламын» деп, батылдық танытады.

Мұғалім Назгүлдің адамгершілігіне ризашылық білдіріп, шынайы достықтың белгісі — қиын сәтте қол ұшын созу екенін айтады.

Түйін

Адал дос — сөзбен емес, іспен көмектесетін жан.

Өнер үні

Абайдың «Құлаққа кіріп бойды алар, жақсы ән мен тәтті күй...» деген ойымен сабақтастықта ән орындалады: «Ақбұлақ» (Ә. Тәжібаев). Орындайтындар: Әлден, Анель.

VII. «Жалғастыр» ойыны

Сергіту сәті: «Не істеуге болмайды? Не істеу керек? Не істер едің?» үлгісімен жауаптар жалғастырылады.

Не істеуге болмайды?

  • Үлкендердің алдын кесіп өтуге болмайды.
  • Сабақтан кешігуге болмайды.
  • Сыныпта жүгіруге, кішілерге тиісуге болмайды.
  • Үлкен кісінің сөзін бөлуге болмайды.
  • Тәртіпсіз болуға болмайды.

Не істеу керек?

  • Үлкендерді сыйлап, амандасып жүру керек.
  • Кішілерге қамқор болу керек.
  • Сабақты жақсы оқу керек.
  • Тәртіпті болу керек.
  • Әдептілік қағидаларын сақтау керек.

Не істер едің?

  • Адамдарға қамқор болар едім.
  • Туған жерімді көркейтер едім.
  • Отанымның мақтанышы, қорғаны болар едім.
  • Иманды ұл болар едім.
  • Инабатты қыз болар едім.

VIII. Қорытынды

Сабақ соңында оқушылар бүгінгі өнеге сағатынан түйген ойларын айтады. Негізгі ой: қай жерде жүрсең де әдепті, тәртіпті, ақылды болып, жамандықты жақсылыққа жеңдіріп жүру — өмір талабы.

Топтастыру: иманды ұл мен инабатты қызға тән қасиеттер

Тәртіпті

Өзін ұстай біледі, жауапкершілігі жоғары.

Ибалы

Сыпайы, ұят пен әдепті сақтайды.

Қайырымды, сыпайы

Көмекке дайын, сөзі жұмсақ.

Әдепті, биязы

Орнымен сөйлеп, орнымен әрекет етеді.

Адамгершілігі мол

Ар-ұятты биік ұстайды.

Кішіпейіл

Өзін жоғары қоймай, өзгені құрметтейді.

IX. «Жүректен жүрекке»

Оқушылар бір-біріне жылы тілек жазып, қалаған адамдарына ұсынады. Түйін сөз ретінде Абайдың өсиеті айтылады:

«Аң жортар аяғымен, жер еркесі,
Құс ұшар қанатымен көк еркесі.
Халқыңа қалаулы ұл болам десең —
Адам бол! Болма адамның көлеңкесі!»

Абай

Ізгі тілек: адамгершілігі мол, елінің иманды да инабатты ұл-қыздары болып өсулеріңізге тілектеспіз.