Түйе қараған мылжың, Қатыны өлген мылжың
Түйе туралы мақал-мәтелдер: мағына, мінез, өлшем
Қазақ дүниетанымында түйе — берекенің, сабырдың және ауыр жүктің символы. Төмендегі мақал-мәтелдер түйенің тұрмыс пен мінезге қатысты бейнесін ашады: бірде ол байлықтың өлшемі, бірде — өзінен жасыра алмайтын айқындық, бірде — күш пен төзімнің сынағы.
Негізгі ұғымдар
- Байлық пен мәртебе: түйе — дәулет, жылқы — мырзалық.
- Күш пен төзім: жүк көтеру, жол көру, шыдам.
- Айқындық: үлкенді жасыру мүмкін емес.
- Өлшем мен қисын: әр нәрсенің өз шегі, өз салмағы бар.
Оқуға ыңғайлы құрылым
Мәтін мағыналық тұрғыдан бірнеше тақырыпқа бөлінді: байлық, күш, ақыл-ескертпе және адам мінезі. Әр бөлімде мақалдар топтастырылып, тілі жеңілдетіліп, қайталаулар реттелді.
Ескерту: Түпнұсқа мәнін сақтай отырып, емле мен тыныс белгілері түзетілді.
Байлық, несібе, өсім
- • Түйе — байлық, жылқы — мырзалық.
- • Мал өсірсең, түйе өсір — пайдасы оның көл-көсір.
- • Жылқы — малдың патшасы, түйе — малдың қасқасы.
- • Бота беріп, түйе қалады.
- • Қажы өлсе, түйеден жүк кемиді.
- • Алтын табылса, түйерге түйіншек табылмас.
- • Түйе көп болса, жүк симас.
Күш, жүк, төзім
- • Түйе қашса да, жүктен құтыла алмас.
- • Түйе өлген жерде жүк қалады.
- • Барлық жүкті көтерген түйе, бақырды да көтеруге күші жетеді.
- • Түйе жүкті тарта алмаса да, түңіліп бақырғанын қоймайды.
- • Кішкентай түйенің жүгі де мардымсыз.
- • Мықты болсаң, түйенің мойнынан ұстап көр.
- • Түйе тұрғанша, күрмеп қал.
Айқындық: «түйені көпір астына жасыра алмайсың»
Түйені көпір астына жасыра алмайсың.
Бұл ой мақал ішінде екі рет кездеседі. Мағынасы бір: көзге ұрып тұрған нәрсені жасыру мүмкін емес; шындық пен ауқымды істі «көпір астына» тығып қоя алмайсың.
- • Түйе мінген адам үш бүктеле алмайды.
- • Түйе мінген қой арасына жасырына алмайды.
- • Аңдамаған түйені де көрмейді.
Адам мінезі мен уәж: ұят, қулық, әділдік
Ұят пен сый
- •Құданың түйесін сұрасаң, қорыққанынан биесін берер.
- •Досыңнан түйе сұрасаң, ұялғанынан бие берер.
Әділ мен арамның айырмасы
- •Арамнан алған түйеден адалдан алған ешкі артық.
Мінезге қатысты ишаралар
- •Түйе қараған — мылжың, қатыны өлген — мылжың.
- •Жебір түйе жабуын жер.
- •Түйеге «Ойна!» десең, дүниенің ойранын шығарады.
- •Түйе даулап лақ ал: лақ ал да, тына қал.
Өлшем, салыстыру, табиғи қисын
- •Аттың атағы үлкен, түйенің табаны үлкен.
- •Түйенің өзі үлкен болса да, құмалағы үлкен емес.
- •Жылан өз иірлігін білмей, түйенің мойнын күндейді.
- •Түйенің бурасы жақсы, сөздің турасы жақсы.
- •Түйенің танығаны — жапырақ.
- •Әр түйенің өз шешуі бар.
- •Түйенің қай жабасына жатқанын қара.
- •Түйені жел шайқаса, ешкіні көктен табарсың.
Тектілік, ата-тек, атау
- •Ат — биеден, аруана — түйеден.
- •Атан түйе ойнаса — жұт болады.
- •Барақыш та балтырдан алады.
- •Барақыш — иттің аты.
Қысқа түйін: үлкеннің жүгі — жауапкершілік
Бұл мақал-мәтелдерде түйе — тек мал емес, өлшем. Ол арқылы қазақ қауымы байлықты да, адамдықты да, істің салмағын да таразылаған. Ең басты ой — жүк көтеру мен шындықты жасыра алмау: ірі нәрсе ірі күйінде көрінеді.
Қисық мойын жайлы тәмсіл
«Мойның неге қисық?» десе, түйе: «Түзу нәрсе пешенеме тие ме?» депті.
Орынсыз жоспар
Есегінде тұсау жоқ, түйесіне қом жасамақ.