Толық есімі Тұрсын Мүхаммед - сұлтан

Есім хан дәуірі: бірлік, заң және мемлекетті сақтау

Есім хан (1598—1628) Қазақ хандығын билеген көрнекті тұлға. Ол тарихта «Еңсегей бойлы ер Есім» деген атпен әйгілі. Бұл атақ оған 1598 жылы ағасы Тәуекел ханмен бірге Мауереннахрға жасаған жорықта ерлігімен көзге түскені үшін берілгені айтылады.

Есім хан — Шығай ханның ұлы. Ол хандықтың Түркістандағы ордасында отырып, мемлекетті бір орталыққа бағындыруды көздеді. Қазақ арасында ежелден айтылатын «Қасым салған қасқа жол, Есім салған ескі жол» деген қанатты сөз Есім хан тұсындағы мемлекеттік тәртіп пен құқықтық дәстүрдің маңызын айқындайды.

Хандықтың қалыптасу кезеңі және сыртқы қатерлер

Керей мен Әз Жәнібек негізін қалаған Қазақ хандығы алғашында әлсіз, енді ғана бой түзеп келе жатқан мемлекет еді. Сол дәуірде Жетісуда және қазіргі Қазақстанның шығыс өңірінде дулат, жалайыр, албан, суан, найман секілді ру-тайпалар өмір сүрді. Ақордалық бауырларына Моғолстан ханы Есенбұға Шу–Іле тауларының Қозыбасыға дейінгі жерін бөліп бергені айтылады.

Қазақ хандығы көрші державалардың қысымын сезініп, жан-жағына алаңдай қарауға мәжбүр болды: шығыста ойраттар, батыста Мауереннахр, солтүстікте Сібір хандығы сияқты күштер қауіп төндірді. Бұған қоса, Әбілхайыр ханның ықтимал шабуылы да тұрақсыздықтың көзі ретінде қабылданған.

«Қасқа жолдан» «Ескі жолға» дейін: билік пен құқық сабақтастығы

Керей мен Жәнібек дүниеден өткеннен кейін билік Қасым ханның қолына тиді. Ол көшпелі қоғамның күнделікті тұрмыс-тіршілігіне, салт-санасына сай жаңа тәртіп пен заң жүйесін қалыптастырды. Бұл жүйе тарихта «Қасым салған қасқа жол» аталды.

Қасым ханның басты мақсаты — мемлекетті күшейту, халық санын арттыру, жерді кеңейту болды. Ол көрші елдер арасындағы және ішкі қайшылықтарды тиімді пайдаланып, қажет жерде одақ құрып отырды. Нәтижесінде хандықтың аумағы Сарыарқаны қоса алғанда Жайыққа дейін кеңейгені айтылады. Сыр бойындағы қалалардың көп бөлігі Қазақ хандығына қарады, ал оның беделі Мәскеу кінәзі Василий III деңгейіне дейін жетіп, дипломатиялық байланыс орнағаны көрсетіледі.

Хақназар тұсындағы өрлеу және ішкі айла

1523 жылы Қасым хан қайтыс болғаннан кейін мұрагерлер арасындағы тақ таласы хандықты әлсіретеді. Кейін Қасым ханның ұлы Хақназар (Ақназар) тұсында хандық қайта өрлейді. Ол 42 жыл билік құрып, «қазақтар мен қырғыздардың патшасы» атанған.

Сол кезеңде ыдырай бастаған Ноғай ордасынан бірқатар тайпалар Қазақ хандығына қосылды, тіпті Сарайшық қаласының да Хақназарға қарағаны айтылады. Дегенмен ішкі саяси қастандық сыртқы жаудан да қауіпті болды: Ташкент билеушісі Баба сұлтан астыртын әрекетпен Хақназарды екі ұлымен бірге өлтірткен. Екі жылдан соң Түркістан түбіндегі шайқаста Тәуекел бастаған қазақ қолы Баба сұлтанның әскерін талқандап, оның өзін өлтірген.

Есім ханның билікке келуі және мемлекеттік мақсат

Тәуекел ханнан кейін 1598 жылы тарих сахнасына Есім хан шықты. Ол бұған дейін ағасының қолбасшысы ретінде көптеген шайқастарға қатысып, ерлігімен танылған. Тәуекел Бұхараны қоршаған кезде Есім 20 мың әскерімен Самарқантты бақылауда ұстағаны айтылады.

Ағасы ауыр жарақаттан қайтыс болған соң хан сайланған Есім шамамен отыз жыл бойы Қазақ мемлекетін қорғау және күшейту жолында күресті. Шығыста қалмақтармен, солтүстік-батыста Бұхара хандығымен қақтығыстар үздіксіз жалғасып отырды.

«Есім ханның ескі жолы»: бір орталыққа бағындыру

Есім хан хан тағына отырғаннан кейін Бұхарамен бітім жасасып, Орта Азия қалаларымен бейбіт әрі экономикалық байланыстарды дамытуға ұмтылды. Оның стратегиялық мұраты — Қазақ хандығын бір орталыққа бағынған мемлекет ретінде орнықтыру еді. Осы мақсатты бекіте түсу үшін ол кейін «Есім ханның ескі жолы» деп аталған құқықтық нормаларды жүйеледі.

Алайда бұл саясатқа қарсы болған кейбір сұлтандар хандықты бөлшектеуге ұмтылды. Ташкент Қазақ хандығына қараған соң, оны Жәнібек ханның немересі делінетін Тұрсын Мұхаммед сұлтан басқарды. Ол көп ұзамай өзін тәуелсіз хан ретінде танытуға талпынып, өз атынан ақша соқтырып, баж және хараж салықтарын жинай бастайды. Сөйтіп, Түркістанды орталық еткен Есім хан мен Ташкентті орталық еткен Тұрсын хан арасында ашық саяси тартыс туындады.

Одақтар тоғысы: Яркент, Тұрпан және өңірлік саясат

Екі тарап та ұйғыр, қырғыз, қарақалпақ билеушілерінен одақтас іздеді. Есім хан тобы Яркент хандығына қарсы болып, Тұрпанды билеген Әбдірахим ханмен жақындасты. Ал Тұрсын хан Яркент билеушісі Шажайдің Ахметін жақтады. Бұл билеушілердің өзара жаулығы аймақтағы күрделі дипломатиялық өрнекті күшейтті.

Есім хан өз тірегін нығайту үшін Әбдірахим ханмен құдандалық байланыс орнатты: Әбдірахимнің қызы Патша ханымға үйленіп, өз әулетінен де қыз беріп, саяси әріптестікті бекітті.

Тұрсын ханның қазасы және хандықтың қайта бірігуі

Тартыс бірте-бірте ушығып, 1627 жылы Есім хан Тұрсын ханды өлтіріп, Қазақ хандығын қайтадан өз қол астына біріктірді. Есім ханның феодалдық бытыраңқылықты жеңу жолындағы күресі халық жадында сақталып, «Еңсегей бойлы ер Есім» туралы тарихи жырлардың өзегіне айналды.

Тұрсын Мұхаммедтің шығу тегі туралы күмәнді тұстар

Тұрсын Мұхаммедтің тегі жөнінде деректер әрқилы. Орыс жазбаларында ол Шығай ханның ұлы, Есім ханның туысы ретінде көрсетіледі. Махмуд Уәли «Бахр ал-аср» еңбегінде «Жалым сұлтанның баласы» дейді. Жалым сұлтанды екі ұлымен бірге Ташкент билеушісі Баба сұлтан өлтірткені айтылады. Ал Жалым сұлтанның өзі қай әулеттен шыққаны нақты емес: бір зерттеушілер оны Әз Жәнібек ұрпағына, енді біреулер Шығай хан тармағына жатқызады.

Қалай болғанда да, Тұрсын хан Ташкентпен шектелмей, Біскент, Түркістан, кейде Сауран, Әндіжан, Шахрухийя секілді қалаларға да ықпал жүргізгені айтылады. Оның мақсаты — күллі қазаққа хан болу. Бірақ қарсы алдында Есім хан тұрды.

Есім ханның қайтыс болған жылы туралы дерек қайшылығы

Есім ханның қайтыс болған уақыты жөнінде де әртүрлі мәлімет бар: Махмуд ибн Уәли 1628 жылды көрсетеді, ал Қазақ совет энциклопедиясында 1645 жыл делінеді. Бұл айырмашылық ортағасырлық дерекнамадағы уақыт межесін нақтылаудың күрделі екенін аңғартады.

Әбілғазының куәлігі: екі хан арасындағы кезең