Тамақтанудың негізгі ережелерін ата
Тамақтана білу — денсаулық кепілі
Қазақ халқында «Бірінші байлық — денсаулық» деген терең мағыналы ұғым бар. Денсаулықты сақтаудың ең негізгі жолдарының бірі — құнарлы, пайдалы және дәрумендерге бай тағамды дұрыс тәртіппен тұтыну. Бұл материалда дұрыс тамақтану мен тазалық гигиенасына қатысты білімді жүйелеп, балалардың өмір салтына пайдалы дағды қалыптастыруға бағытталған сайыс-сабақтың мазмұны берілген.
Мақсаты
- Дұрыс тамақтану туралы білімді жүйелеу және кеңейту; тазалық гигиенасы ережелерін қайталау.
- Дүниетанымын, ой-өрісін дамыту; пәнге қызығушылығын арттыру.
- Дұрыс тамақтана білуге тәрбиелеу, жауапкершілік дағдыларын қалыптастыру.
Түрі
Сайыс
Көрнекілігі
Тамақтану туралы нақыл сөздер, ережелер, плакаттар, қызықты тапсырмалар.
Жүру барысы
I. Ұйымдастыру бөлімі
II. Сайыс кезеңдері
- 1) Таныстыру — «Дәрумендер» өздерін таныстырады
- 2) Кім шапшаң — сұрақ-жауап
- 3) Тапқыр болсаң, талас жоқ — жобаны қорғау
- 4) Жағдаяттарды шешу — өмірлік жағдайларға жауап
- 5) Тауып көр — дастархан басындағы ырым-тыйымдар
- 6) Ойлан тап — денсаулыққа қатысты жұмбақтар
- 7) Жалғасын тап — мақал-мәтелдердің жалғасын табу
Кіріспе бөлім: жұмбақ арқылы ой қозғау
Мұғалімнің сөзі
Балалар, сендерге Данышпан ата хат арқылы жұмбақ жіберіпті. Егер оның шешуін тапсаңдар, өмірдегі басты байлықтың не екенін түсінесіңдер. Бүгінгі шарамыз да сол жауаппен тығыз байланысты.
Оны күткен адамдар,
Ұзақ өмір сүреді.
Қадірін білген жарандар,
«Байлық осы», — деседі.
Жауабы: денсаулық
Ендеше, сайысымызды бастайық.
1-кезең: таныстыру
Әр топ өз атын және ұстанымын таныстырады:
- I топ: A дәрумені
- II топ: C дәрумені
- III топ: D дәрумені
Денсаулығы мықты, еңбекқор, ақылды азамат болып өсу үшін дұрыс тамақтану қажет. Күнделікті асымыз құнарлы, пайдалы, дәрумендерге бай болуы тиіс. Сонымен бірге тамақтану мәдениетін және тазалық ережелерін сақтау — денсаулықтың маңызды бөлігі.
2-кезең: «Кім шапшаң?» (сұрақ-жауап)
Әр топқа сұрақтар қойылады. Мақсат — нақты әрі жылдам жауап беру.
- 1. Дұрыс тамақтану дегеніміз не?
- 2. Тағам құрамына қандай заттар кіреді?
- 3. Тамақтанудың негізгі ережелерін ата.
- 4. Тамақтану ережесін бұзу қандай зардаптарға әкеледі?
- 5. Қандай тағам түрлерін білесіңдер?
- 6. Зиянды әдеттер мен зиянды тағамдардың денсаулыққа әсері қандай?
3-кезең: «Тапқыр болсаң, талас жоқ» (жобаны қорғау)
Әр топқа жеке тақырып беріледі. Тапсырма — қысқа жоба дайындап, дәлелмен қорғап шығу.
I топ
Дұрыс тамақтану ережелері
Тәртіп, мөлшер, уақыт, әртүрлілік, су ішу мәдениеті.
II топ
Пайдалы тағамдар
Көкөніс, жеміс, ақуызға бай тағам, дәнді дақылдар.
III топ
Зиянды тағамдар
Қантты сусындар, артық тұз, трансмай, фастфуд.
Денсаулық — әркімнің өз қолында. Оны жоғалту оңай, қалпына келтіру қиын. Сондықтан пайдалы мен зияндыны ажыратып, саналы таңдау жасау — салауатты өмірдің негізі.
4-кезең: жағдаяттарды шешу
I топ
Саматтың асығыстығы
Самат таңертең сабаққа асығып, дұрыс тамақтанбай шығып кетеді. Анасы: «Отырып, асықпай дұрыс тамақтансаң қайтер еді?» — дейді. Самат: «Дұрыс тамақтанудың денсаулыққа әсері қанша?» — деп сұрайды.
Талқылау
Саматтың сөзі дұрыс емес. Деніміз сау болуы үшін ең алдымен тиімді әрі уақытылы тамақтану қажет.
II топ
Ақылды алма
Айгүл серуендеп жүріп, жерге түскен алманы көріп, жейін деп қолына алады. Алма: «Мені алдымен жу» — дейді. «Жумай жесең, ішің ауырады. Үстім шаң-тозаң» — деп ескертеді. Айгүл ұялып, алманы жуып жейді.
Сұрақ
Сендерде осындай жағдай болды ма? Тазалықтың денсаулыққа қандай әсері бар?
III топ
Денсаулық сатыла ма?
Арман: «Денсаулықты сатып алуға болады» — дейді. Жандос бұл пікірмен келіспейді: «Денсаулықты ақшаға сатып ала алмаймыз» — дейді.
Талқылау
Сендер қандай жауап берер едіңдер? Неге?
5-кезең: дастархан басындағы ырым-тыйымдар
Әр топ тыйым сөздердің мағынасын түсіндіріп, олардың тәрбиелік мәнін айтады.
- 1. Нанды бір қолмен сындыруға болмайды.
- 2. Тамақты жатып ішуге болмайды: дені сау адам дұрыс отырып тамақтанады.
- 3. Ас үстінен аттама: астан үлкен емессің.
- 4. Әкесі отырғанда баласына бас тартылмайды.
- 5. Дастарханға алдымен нан қойылады.
- 6. Ас ішкен ыдысты төңкеріп қоюға болмайды.
- 7. Ас ішіп болған соң «тойдым» демей, «қанағат» деу керек.
- 8. «Ертеңгі асты тастама, кешкі асқа қарама». Балаға миды көп жегізбеген: «былжыр болып өседі» деп ырымдаған.
- 9. Қонаққа сынық ыдыспен ас беруге болмайды: бұл сыйламағандық әрі жаман ырым саналған.
- 10. Дастарханнан аттауға болмайды.
- 11. «Өле жегенше, ағайынмен бөле же».
- 12. Ас ішу кезінде ізет, сыйластық, инабаттылық сақталуы керек.
Халық қуанышты да, қайғыны да дастархан басында бөліскен. Өсиет айту, бата беру, татуласу, достасу — бәрі де осы ортада орныққан. Сондықтан дастархан «құттың берекесі» деп қадірленеді.
6-кезең: «Ойлан тап» (жұмбақтар)
Мақсат — жұмбақтардың шешімін табу. Іске сәт!
Одан кір қорқады, судан бұл қорқады.
Жауабы: сабын
Дәмі де жоқ, түсі де жоқ, пайдаланбас кісі жоқ.
Жауабы: су
Жуынып болғанда жүреді қолында.
Жауабы: орамал
Түйістіреді көзіңді көзіңе, жолықтырады өзіңді өзіңе.
Жауабы: айна
Қалтамда жатыр, тістері бар батыр.
Жауабы: тарақ
Мінез-құлыққа қатысты қосымша жұмбақтар
Бәтеңкесін, пальтосын өзі кие білмейді. Бұл баланы кім дейді?
Жауабы: жалқау
Көзінен жас кетпейді, балалардан шеттейді. Бұл баланы кім дейді?
Жауабы: жылауық
Шықпай жатып көшеге, үсті-басы кірлейді. Бұл баланы кім дейді?
Жауабы: салақ
7-кезең: «Жалғасын тап» (мақал-мәтелдер)
Бұл кезеңде денсаулыққа қатысты мақал-мәтелдердің жалғасын табу немесе мағынасын түсіндіру ұсынылады.
Дидактикалық ойын: «Егер де…»
Егер де күн болмаса, не болар еді?
Үнемі қараңғылық орнап, қорқыныш пен мұң басар еді.
Егер де су болмаса, не болар еді?
Шөптер қурайды, біз шөлдейміз, тіршілік әлсірейді.
Егер де ауа болмаса, не болар еді?
Дем ала алмаймыз, өмір сүру мүмкін болмайды.
Қорытынды
Дана халқымыз жеті байлықтың ең алғашқысы — денсаулық екенін бекер айтпаған. Денсаулықты сақтау үшін:
- Қоршаған ортаны таза ұстау
- Белсенді қозғалыста болу
- Дұрыс әрі уақытылы тамақтану
- Зиянды әдеттерден аулақ болу
- Рухани тазалықты сақтау
- Өз денсаулығына ұқыппен қарау
Сайысты қорытындылау
Жеңімпаздарды анықтау үшін сөз әділ бағасын беретін әділқазылар алқасына беріледі.