Ата-аналарға психологиялық кеңес
«Үш-ақ нәрсе — адамның қасиеті: ыстық қайрат, нұрлы ақыл, жылы жүрек» — Абай.
Адам баласы өмір бойы психологиялық қолдауға мұқтаж. Әсіресе нәрестелік, сәбилік, балалық шақтарда бұл қажеттілік ауадай маңызды. Алайда бұрынғы қоғамда адамның психикасын тәрбиелеуге жеткілікті мән берілмеді. Соның салдарынан балабақшада да, мектепте де, тіпті жоғары оқу орындары мен жұмыс орындарында да психологиялық тәлім жүйелі түрде назардан тыс қалды.
Осы олқылықтардың салмағын ескере отырып, психологиялық көмектің негізгі бағыттарына және бала тәрбиесінде жиі кездесетін психикалық ауыр әсерлерге тоқталу қажет.
Психологиялық көмектің бағыттары
1) Баланың әлсірей бастаған психикасын сауықтыру
Баланың бойында біртіндеп қалыптасатын ауыр психологиялық өзгерістер мен невроздың негізгі себептерінің бірі — бала тәрбиесіне қатысты білімі таяз, бала психологиясын елемейтін немесе мүлде білмейтін ересектердің қатал, үкімшіл әрекеттері.
Кейбір ата-ана тәрбиенің қиын да қызықты тұстарын үйренудің орнына, тек жазалау, қорқытып-үркіту тәсілдерін қолданумен шектеледі. Ал тіршілікке енді ғана қадам басқан сәби үшін мұндай қатынас ауыр күйзелістерге ұласып, ішкі қауіпсіздігін шайқалтады.
Бұл бағыттың басты мақсаты — осындай жағдайға тап болған баланың жарақаттана бастаған жан дүниесін қалпына келтіру, қорқыныш пен күйзелістің асқынуына жол бермеу.
2) Ата-ана мен ересектерге арналған жедел психологиялық қолдау
Екінші бағыт — ата-аналармен және бала тәрбиесіне қатысы бар ересектермен жүйелі түрде психологиялық жұмыс жүргізу. Бұл жұмыстың өзіне тән әдістері көп.
- Бала психикасының ерекшеліктерін түсіндіру және оны мұқалтпау, қорламау, үркітпеудің маңызын нақты мысалдармен көрсету.
- Психологиялық тәрбиенің жолдарын кітаптар, кинофильмдер және арнайы оқу фильмдері арқылы талдап, дұрыс тәжірибені үйрету.
- Балаға қатыгездік пен әділетсіздікті «тәртіп» деп ақтамауға шақыру, қауіпсіз әрі мейірімді қарым-қатынас орнатуды талап ету.
Мұндай қиын жағдайлардың бір бөлігі ата-ананың қасақана ниетінен емес, білместігінен туатынын да ескеру керек. Дегенмен баланың жан дүниесінде қорқыныш пен қысымнан пайда болатын ауыр өзгерістермен күресетін уақыт әлдеқашан жетті.
Балаға ауыр әсер ететін психологиялық қателіктер
1) Жігерді жасытатын үкімді баға
«Сен ойнай білмейсің», «сен дұрыс сөйлей алмайсың» сияқты кесімді, үкімге ұқсас баға баланың талабын қайтарып, өзіне деген сенімін әлсіретеді. Уақыт өте бұл ойынға да, сөйлеуге де батылы жетпеуге алып келуі мүмкін.
Сәбиді үнемі көтермелеп, жетелеп тәрбиелеудің психологиялық мәні зор: қателікті түзету — мүмкін, ал үмітті сөндіру — ауыр.
2) Әрекетті емес, тұлғаны қорлайтын сөз
Баланың жасаған ісіне теріс баға беру бір басқа, ал оның намысына тиетін сөз айту — мүлде бөлек. Мысалы: «Сен ойнай алмайсың, әрі мақтаншақсың, өтірік мақтанасың» деу баланың жан дүниесін терең жаралауы мүмкін.
Мұндай қатынас баланың қабілетін тұмшалап қана қоймай, ұстамдылығы мен парасатына да сызат түсіреді. Тіпті өміршең талпынысын тоқтатып, арманы мен сенімінен айыра бастайды.
3) Басқамен салыстырудағы әділетсіздік
Баланы басқа біреумен салыстыра беру — көбіне әділетсіздікке ұрындырады. Ересектер байқамай-ақ баланың бойына қызғаныш пен өзімшілдіктің ұрығын сеуіп, өзін бағалауын сыртқы өлшемге тәуелді етіп қоюы мүмкін.
Тәрбиедегі психологиялық әдістерді білмеу осындай күрделі салдарға әкеледі. Сондықтан бұл — бала тәрбиесінде кезек күттірмейтін мәселе.
Қорытынды ой
Баланың психикасы — нәзік әрі қалыптасу үстіндегі әлем. Оны қорқыту мен үкімге жығу емес, түсіну, қолдау және дұрыс бағыттау өсіреді. Психологиялық көмектің мәні — баланың жан жарасын емдеумен қатар, ересектердің өз жауапкершілігін терең түсініп, тәрбиені мейірім мен парасатқа сүйеніп құруына ықпал ету.