Балалар құқығының заңдары
Құқық — әділет пен парасат жолы
Құқықты білу — тек ереже жаттау емес. Бұл — өз қадір-қасиетіңді сақтау, өзгенің құқығын құрметтеу және қоғамда жауапкершілікпен өмір сүру мәдениеті. «Ұяда не көрсең, ұшқанда соны ілесің» деген нақыл тәрбиенің бастауын еске салады: заңды сыйлау да отбасынан, ортадан қалыптасады.
Қанатты сөз
«Ата заң әркімнің бойтұмары болып, оның әрбір қағидасы мүлтіксіз орындалғанда ғана ортақ мақсатқа қол жеткіземіз.» Н. Назарбаев
Қанатты сөз
«Тура биде туған жоқ, туғанды биде иман жоқ.» Ж. Баласағұн
Кіріспе: жауапкершілік жасы және азаматтық сана
Халқымыз ерте есейген ұрпақты «отау иесі» деп бағалаған. Ал қазіргі құқықтық жүйеде жас ерекшелігіне байланысты жауапкершілік нақты белгіленген.
- 14 жастан бастап кейбір қылмыстар үшін жауапкершілік қарастырылады.
- 16 жастан бастап толық әкімшілік және қылмыстық жауапкершілік басталады, азамат жеке куәлік алады.
Конституция және құқықтық мемлекет идеясы
Біз — тәуелсіз, егемен елміз. Мемлекеттік рәміздеріміз бар. Сол құндылықтардың өзегіндегі маңызды құжаттың бірі — 1995 жылғы 30 тамызда қабылданған Қазақстан Республикасының Конституциясы.
Конституция 9 бөлімнен, 98 баптан тұрады. Онда адамның құқықтары, бостандықтары және міндеттері бекітілген. Әр азамат өз құқықтарын біліп қана қоймай, өз міндетін де ұмытпауы тиіс: заң талабын бұзбау және қоғамдық жауапкершілікті орындау.
Негізгі ой
Заңның мықтылығы атауында емес, адалдығы мен әділдігінде. Заңдардың басты мақсаты — қоғамдағы әртүрлі мінез-құлықты адамдарды салауатты өмір салтына бағыттау.
Түйін: Заңды білу — заман талабы. Заңға бағыну — адамзат міндеті.
Өткенге көз жіберсек: қазақтың құқықтық дәстүрі
XV ғасырдың орта шенінде Қазақ мемлекетінің негізі қаланды. Қасым хан тұсында құқықтық ғұрыптар мен нормалар алғаш рет жүйеленіп, халық арасында «Қасым ханның қасқа жолы» деген атпен белгілі болды (бес бөлімнен тұрған).
Кейін Есім хан әскери міндетті атқару ережелерін күшейтіп, тәртіп бұзушыларға қолданылатын жазаны қатайтты. Бұл жүйе ел ішінде «Есім ханның ескі жолы» деп аталды.
Қазақтың құқық жүйесіне ең ірі өзгерістер енгізген тұлғалардың бірі — Тәуке хан (1680–1718). Оның дәуірінде құқық нормалары жазба түрде сақталып, кейін «Жеті жарғы» деген атпен танылды.
«Жеті жарғы» бағыттары
- 1-бап: мемлекеттік мәселелер
- 2-бап: әскери іс
- 3-бап: шаруашылық іс
- 4-бап: қылмыстық іс
- 5-бап: діни мәселелер
- 6-бап: жұртшылық мәселелері
- 7-бап: отбасы және неке
Далалық сот қызметін билер атқарған. Тарихта есімі қалған ұлы билердің қатарында Төле би, Қазыбек би, Әйтеке би бар.
Анықтама
Құқық — заң рұқсат ететін, адамның табиғатына сай әрекет ету мүмкіндігі. Ал Конституция — елдің негізгі саяси-құқықтық құжаты. «Конституция» сөзі латынның constitutio — «құрылым» деген мағынадағы сөзінен шыққан.
Балалар құқығы туралы халықаралық конвенция
1989 жылғы 20 қарашада БҰҰ Бас Ассамблеясы Балалар құқығы туралы конвенцияны бірауыздан қабылдады. Бұл құжат әлем балаларының құқығын қорғауға және тәрбие берудің негізгі қағидаларын бекітуге бағытталған.
Конвенцияда әрбір баланың өсіп-жетілуіне қажетті өмір сүру деңгейін қамтамасыз ету, баланы зорлық-зомбылықтан қорғау, сондай-ақ оның мәдениетіне, тіліне, тұратын елінің ұлттық байлығына және табиғатқа құрметпен қарауға тәрбиелеу жайы айтылады.
Ойталқы: бала деп кімді айтамыз және қандай құқықтары бар?
- Еңбек ету
- Өз пікірін білдіру
- Есім мен әкесінің атын алу
- Мүлікке ие болу
- Қорғалуға
- Отбасында өмір сүру, тәрбиелену
- Ұлтын таңдауға
- Дем алуға
- Денсаулығын сақтауға
Конвенция баптарынан қысқаша мазмұн
1-бап — Бала анықтамасы
18 жасқа толмаған әр адам бала болып саналады (кей жағдайларда ұлттық заңнамада кәмелеттік жас ертерек белгіленуі мүмкін).
2-бап — Кемсітушілікке жол бермеу
Барлық құқық барлық балаға бірдей. Мемлекет баланы зорлық-зомбылықтың барлық түрінен қорғауға міндетті.
3-бап — Баланың мүддесі
Балаға қатысты кез келген іс-әрекетте оның мүддесі бірінші орында болуы тиіс. Қажет болса, мемлекет қамқорлық жауапкершілігін өз мойнына алады.
4-бап — Құқықты іске асыру
Мемлекет Конвенцияда көрсетілген құқықтарды жүзеге асыру үшін барынша шара қолданады.
5-бап — Отбасындағы тәрбие
Мемлекет ата-ана мен кеңейген отбасының баланы тәрбиелеудегі құқығы мен жауапкершілігін құрметтейді.
6-бап — Өсу мен даму
Әр бала өмір сүру құқығына ие, мемлекет оның өсуі мен дамуын қамтамасыз етуге міндетті.
7-бап — Есім және азаматтық
Бала дүниеге келгеннен кейін есім алуға, азаматтық алуға, ата-анасын мүмкіндігінше тануға және олардың қамқорлығын көруге құқылы.
8-бап — Жеке тұлғалықты сақтау
Мемлекет баланың өзіндік тұлғалық ерекшелігін (есім, азаматтық, отбасылық байланыс) сақтауға және қажет болса қалпына келтіруге міндетті.
9-бап — Ата-анадан ажырамау
Бала, мүддесіне қайшы келмесе, ата-анасымен бірге тұруға құқылы. Ажыраған жағдайда да байланыс жасау құқығы сақталады.
10-бап — Отбасының қосылуы
Бала мен ата-ана отбасын біріктіру және қатынасты нығайту мақсатында елден шығуға және өз еліне оралуға құқылы.
11-бап — Заңсыз әкетуге тыйым
Мемлекет баланы заңсыз ұстап тұруға немесе ұрлауға жол бермей, тиісті шара қолданады.
12–13-баптар — Пікір және көзқарас
Бала өз ойын еркін білдіруге, ақпарат алуға және таратуға құқылы; балаға қатысты шешімдерде оның пікірі ескерілуі тиіс.
14-бап — Ар-ождан және дін бостандығы
Мемлекет баланың ой еркіндігін, ар-ұятын және діни сенімін құрметтеуге міндетті (ата-ана жетекшілігі ескеріле отырып).
15-бап — Бірлесу бостандығы
Бала басқа адамдармен кездесуге, бірлестіктерге кіруге немесе оларды құруға құқылы.
16-бап — Жеке өмірге қол сұқпаушылық
Баланың жеке және отбасылық өміріне заңсыз араласуға жол берілмейді; ар-намысы мен беделін қорғау құқығы қамтамасыз етіледі.
Ойталқы: «Жастар және қылмыс»
Талқылауға арналған тақырып құқықтық сауат пен қоғамдық қауіпсіздікке тікелей қатысты. Әр топ қысқа уақыт ішінде өз тұжырымын ұсынады.
I топ сұрағы
Жастар арасындағы қылмыстың алдын алу үшін не істеу керек?
II топ сұрағы
Мектеп жасындағы жастардың құқық бұзуына қандай жағдайлар әсер етеді деп ойлайсыңдар?
Еске салу: кәмелетке толмағандарға қолданылатын жаза түрлері (мысал)
- Айыппұл
- Белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан айыру
- Қоғамдық жұмыстарға тарту
Әр азамат білуге тиіс: негізгі міндеттер
Қоғам алдындағы жауапкершілік
- Заңдарға бағыну
- Басқа азаматтардың құқықтары мен қадір-қасиетін құрметтеу
- Мемлекеттік рәміздерді құрметтеу
- Салықтар мен төлемдерді өтеу
- Тарихи және мәдени мұраны сақтау
Отбасы, білім және ел қорғаны
- Табиғатты және табиғи байлықтарды сақтау
- Ата-ананың баласына қамқорлық жасап, міндетін орындауы
- Орта білім алу
- Қазақстан Республикасын қорғау
Қысқа қорытынды
Құқық — қоғамның тірегі, ал құқықтық сауат — жеке адамның қорғаны. Өз құқығын білген адам өзгенің құқығын да сыйлайды.
Тәрбиелік түйін: өмір таңдауы және дұрыс бағыт
Өмірдің сәні — саналы таңдау. Салауатты мақсат, айқын бағдар, өз-өзіңе талап қоя білу адамды өсіреді. Ішімдік пен нашақорлық — жас өмірдің жауы; пайдасы — бұл жолдан аулақ жүру.
Өсиет сөз
Өмірің сәнді болсын десең — ойлан, айналаңа зер сал. Адам бол: білімі тасқан, өнері асқан, өзіңе өзгелерді сүйсіндіретін азамат бол.
Жастарға үндеу
Сұлтанмахмұт Торайғыров жырлағандай, 15–30 жас — мақсат пен таңдау мол шақ. Сол таңдауда шалыс қадам баспай, өз өміріне өзі жауап беретін, ел үмітін ақтайтын азамат болу — әр жастың парызы.
Осымен тақырыптық сабақтың мазмұны қорытындыланды: құқықты білу — өзіңді қорғау ғана емес, қоғамға адал қызмет етудің бір жолы.