Қалқанша безі

Биология • 8-сынып

Ішкі секреция бездері, гормондар және гипофиз

Бұл тақырыпта ішкі және сыртқы секреция бездерінің жұмысын, гормондардың ағзадағы рөлін және гормондардың шамадан тыс көп немесе аз бөлінуінен туындайтын негізгі бұзылыстарды қарастырамыз.

Білімділік мақсаты

Оқушыларды ішкі және сыртқы секреция бездерінің қызметімен, гормондармен және олардың теңгерімсіздігінен болатын ауру түрлерімен таныстыру.

Дамытушылық мақсаты

Зат алмасу мен биологиялық заңдылықтарды өмірмен байланыстыра отырып, ойлау және талдау қабілетін дамыту.

Тәрбиелік мақсаты

Салауатты өмір салтын қалыптастыру: жүйелі тамақтану, дене шынықтыру және денсаулыққа жауапкершілікпен қарау.

Негізгі ұғымдар

Ішкі секреция бездері — бөліндісін шығаратын өзегі болмайтын, гормондарын тікелей қанға бөлетін бездер.
Гормондар — ішкі секреция бездерінен бөлінетін, ағза қызметін реттейтін биологиялық белсенді заттар.
Реттеу орталығы — ішкі секреция бездерінің қызметін үйлестіретін негізгі орталық: аралық мидағы гипоталамус.

Сабақтың ұйымдастырылуы

Әдісі: сұрақ-жауап, түсіндіру
Сабақ түрі: жаңа сабақ
Пәнаралық байланыс: медицина
Көрнекілік: кесте, тірек-сызба, суреттер

Гипофиз: құрылысы, қызметі және бұзылыстары

Гипофиз — безді және жүйке ұлпаларынан тұратын, гормондық реттеуде ерекше орны бар мүше. Ол алдыңғы, ортаңғы және артқы бөліктерден тұрады.

Алдыңғы бөлік

Өсу гормоны (соматотропин) бөлінеді; ол дененің, әсіресе ұзын сүйектердің өсуіне әсер етеді.
Нәруыз, май және көмірсу алмасуын реттейді.
Жыныс бездерінің қызметіне ықпал етеді.
Сүт безінен сүттің бөлінуін қамтамасыз етуге қатысады.
Бүйрекүсті безі қыртысы мен қалқанша бездің дамуы және гормон бөлінуіне әсер етеді.
Қандағы кейбір микроэлементтердің тұрақтылығын сақтауға қатысады.

Ортаңғы бөлік

Пигментті жасушалардың мөлшері мен санын арттырып, тері пигменті — меланин түзілуін күшейтеді.

Артқы бөлік

Бір гормоны жатыр бұлшықетінің жиырылуын күшейтеді.
Екіншісі ұсақ артериялардың жиырылуын арттырып, артериялық қысымды көтереді және зәрдің бөлінуін азайтады.

Қысқаша анықтамалық

Орналасуы: Аралық мидың төменгі бөлігінде.
Пішіні: Үрмебұршақ тәрізді.
Салмағы: Шамамен 0,5–0,6 г.
Гормондары: Жалпы шамамен 25 гормон; олардың 7-еуі жеке бөлініп, арнайы зерттелген.

Өсу гормонының теңгерімсіздігі

Көп бөлінсе

Алыптылық (кей жағдайларда акромегалия деп сипатталады).

Аз бөлінсе

Ергежейлік (гипофиздік ергежейлік).

Тапсырмалар

Тапсырма №1 — сәйкестендіру

Өзгерістерді тиісті ауытқулармен сәйкестендіріңдер.

Болатын өзгерістер	Ауытқулар
1) Жас кезде сүйектің ұзынынан қарқынды өсуі.	Ә) Алыптылық
2) Жас кезінде бойының өспей қалуы.	Б) Гипофиздік ергежейлік
3) Дене бітімінің сәйкестілігіне қарамай бойының өспей қалуы.	А) Акромегалия

Тапсырма №2 — бос орындарды толтыру

а) Бөліндісін шығаратын өзегі болмайтын бездерді ішкі секреция бездері деп атайды.
ә) Гормондар — ішкі секреция бездерінен бөлінетін сұйықтық (биологиялық белсенді заттар).
б) Әрі ішкі, әрі сыртқы секрециялық қызмет атқаратын бездерді аралас бездер деп атайды.
в) Гормондардың басым бөлігі органикалық заттарға жатады.
г) Гипофиз безді және жүйке ұлпаларынан тұрады.
ғ) Гипофиз гормондары аз бөлінсе, адамның бойы аласа болып қалады.
д) Гипофиздің артқы бөлігі зақымданса, су алмасуы мен зәр бөлу қызметі бұзылады.
е) Гипофиз аралық мидың астыңғы жағына жіңішке өсінді арқылы бекінеді.

Қорытынды сұрақтар

Ішкі секреция бездері дегеніміз не?
Гормондар қандай қызмет атқарады?
Гипоталамус қандай рөл атқарады?
Аралас бездерге қандай бездер жатады?
Өсу гормонының ағзаға әсері қандай?

Үй тапсырмасы

§ 9 оқу.

Биология • 8-сынып

Қалқанша без, қалқаншамаңы бездері және бүйрекүсті бездері

Бұл бөлімде қалқанша бездің құрылысы мен қызметін, сондай-ақ қалқаншамаңы, айырша (тимус) және бүйрекүсті бездерінің гормондарын және олардың бұзылыстарынан туындайтын жағдайларды жүйелейміз.

Білімділік мақсаты

Қалқанша, қалқаншамаңы және бүйрекүсті бездерінің қызметі мен гормондарын, сондай-ақ гормондық өзгерістерден болатын ауру түрлерін меңгерту.

Дамытушылық мақсаты

Өзін-өзі реттеу мен зат алмасу заңдылықтарын өмірмен байланыстыра отырып, танымдық және шығармашылық ойлауды дамыту.

Тәрбиелік мақсаты

Дұрыс тамақтану, қимыл-қозғалыс және денсаулық мәдениетін қалыптастыруға дағдыландыру.

Үй жұмысын тексеру: биологиялық диктант

Төмендегі сөйлемдерді қажетті сөздермен толықтырыңдар.

Сөйлемдер

Гипофизден бөлінетін гормондар химиялық құрылысы жағынан тек ______ тұрады.
______ денедегі зат алмасу қарқындылығын өзгертеді.
Ішкі секреция бездерінің ______ ұсақ қантамырлар мен лимфа капиллярлары торлайды.
Тері пигменті ______ түзілуін күшейтеді.
Пішіні үрмебұршақ тәрізді, ересек адамдарда салмағы ______ жетеді.
Мұндай ауруды ______ деп атайды.
Бұл ауруды тек ______ ______ емдейді.

Қажетті сөздер

Жасушаларын Нәруыздан Гормондар 0,5–0,6 г Меланиннің Рентген сәулесімен Акромегалия

Қалқанша безі

Сипаттамасы

Орналасуы: Көмейдің алдыңғы жағында.
Пішіні: Таға тәрізді.
Салмағы: Ересектерде 30–60 г; жаңа туған нәрестеде 1–2 г.
Негізгі гормоны: Тироксин.

Қызметі

Тироксин нәруыз және май алмасуын қоса алғанда, жалпы зат алмасуға қатысады.
Ағзаның өсуі мен дамуына әсер етеді.
Жүйке жүйесі мен жүрек жұмысының қозуын арттырады.

Йодтың маңызы

Йод жетіспесе эндемиялық зоб (алқым ісуі) дамуы мүмкін. Тәуліктік қажеттілік: 0,15–0,20 мг.

Гормон жетіспесе

Ересектерде микседема, ал балаларда кретинизм байқалуы мүмкін: бойдың өсуі тежеледі, жыныстық жетілу баяулайды, ми қыртысының қызметі бұзылып, ақыл-ой дамуы төмендеуі ықтимал. Ерте анықталса, ем нәтижелі болуы мүмкін.

Гормон көп бөлінсе

Базедов ауруы (бадырақ көз) кезінде зат алмасу күшейеді: жүрек соғуы жиілейді, қан қысымы көтеріледі, жүйке жүйесінің қозғыштығы артады. Адам тәбеті жақсы болса да салмақ жоғалтуы мүмкін, тез ашуланып, тершең болады; көздері бадырайып көрінеді. Емдеуде кейде бездің бір бөлігін алып тастау немесе сәулелік ем қолданылуы мүмкін.

Қалқаншамаңы бездері

Сипаттамасы

Орналасуы: Қалқанша бездің жоғары және төменгі бөліктерінде жұптасып (екеуден) жанаса орналасады.
Пішіні мен өлшемі: Асбұршақтай; әр бездің ұзындығы 6–8 мм, ені 3–4 мм, қалыңдығы шамамен 2 мм.
Салмағы: Шамамен 20–50 мг.
Гормоны: Паратгормон.

Қызметі

Қан мен ұлпа сұйықтығындағы кальций және фосфор мөлшерін реттейді.
Кальций мен фосфордың ішекте сіңуіне әсер етеді.
Кальций мен фосфордың зәр және нәжіс арқылы шығарылуына ықпал етеді.

Жетіспесе

Қанда кальций азайып, фосфор артады; жүйке жүйесінің қозғыштығы күшейіп, бұлшықеттер сіресуі мүмкін.

Артық бөлінсе

Сүйекте кальций азайып, сүйектер қисайып, сынғыш болады; ал кальций кей ағзаларда (қантамыр, бауыр, бүйрек, ми) шамадан тыс жиналуы мүмкін. Емдеуде кейде хирургиялық немесе сәулелік тәсіл қолданылуы ықтимал.

Қалқаншамаңы бездерінің жұмысы бүйрек пен сүйек ұлпасындағы кальций-фосфор алмасуымен тығыз байланысты.

Айырша без (тимус)

Орналасуы мен ерекшелігі

Кеуде қуысында, кеңірдектің жоғарғы бөлігін жауып тұрады. Балалық шақта ірі болады, жыныстық жетілуден кейін кішірейеді.

Қызметі

Тимозин гормонын бөліп, иммундық жүйенің орталық мүшелерінің бірі ретінде қызмет атқарады. Тимозин жетіспесе, иммундық қорғаныс төмендеп, лимфоциттер азаюы және қарсыдене түзілуінің бәсеңдеуі мүмкін.

Бүйрекүсті бездері

Сипаттамасы

Орналасуы: Бүйректің ұшында орналасқан жұп бездер.
Пішіні: Оң жақ — үшбұрыш, сол жақ — жарты ай тәрізді.
Салмағы: Біреуі 6–7 г, екеуі 12–14 г.
Белгілі гормон: Адреналин (кейде «көңіл күй гормоны» деп те аталады).

Қызметі

Қыртыс қабаты гормондары (мысалы, кортизон) көмірсу алмасуын және нәруыздан глюкоза түзілуін реттейді.
Тұз және су алмасуын қамтамасыз етеді.
Натрий, калий және хлор деңгейінің қалыпты болуына ықпал етеді.
Жыныс мүшелерінің дамуына әсер етеді.

Қыртыс қабаты зақымданса немесе гормон аз бөлінсе

Қанда натрий мен хлор төмендеп, калий артуы мүмкін.
Су азайып, қан қысымы төмендеуі ықтимал.
Қанда қант және ұлпада гликоген мөлшері азаюы мүмкін.

Мұндай жағдаймен байланысты аурулардың бірі — Аддисон ауруы. Оны 1855 жылы ағылшын дәрігері Т. Аддисон сипаттаған.

Ішкі секреция бездері қызметінің бұзылуынан болатын ауруларды емдейтін маман — эндокринолог.

Қорытынды тапсырмалар

Тапсырма №1 — сәйкестендіру

Ерекшелік белгілері	Ауру түрлері
1) Қалқанша без ұлпалары өсіп, салмағы артады.	Б) Алқым ісуі
2) Баланың бойы өспей, жыныстық жетілуі тоқтайды.	А) Кретинизм
3) Зат алмасу күшейіп, жүрек соғуы жиілейді, жүйке жүйесі қозады.	Ә) Базедов ауруы
4) Қол-аяқ сүйектері ұзаруы, тілдің үлкеюі байқалуы мүмкін.	Г) Акромегалия

Тапсырма №2 — кестені толтыру

Ауру белгілеріне сәйкес атауларын жазыңдар.

Өте әлсіз, тез шаршайды; қан қысымы төмен; тәбеті нашар; терісі қола түске өзгереді.
Өсу гормоны көп бөлінсе (жас кезде) сүйек ұзынынан қарқынды өседі.
Терінің астына су жиналып, тері құрғайды; дене ісінеді.
Без ұлпалары өсіп, салмағы артады.
Баланың бойы өспей, жыныстық жетілуі тоқтайды.
Жүйке жүйесінің қозуы артып, тез ашуланады және тершең болады.

Тапсырма №3 — сөйлемдерді толықтыру

а) Йод жетіспесе, адам __________________ ауруымен ауырады.

ә) __________________ көмейдің алдыңғы жағында орналасқан.

б) Ересек адамдарда қалқанша бездің салмағы __________________.

в) __________________ гормоны барлық зат алмасуға қатысады.

г) Тироксин синтезі ағзада __________________ болуына байланысты.

ғ) Тәулігіне адамның қабылдайтын __________________ 0,15–0,20 мг болуы керек.

д) Бұл ауруды 1855 жылы ағылшын дәрігері __________________ алғаш сипаттаған.

е) __________________ — жүйке жүйесінің бақылауымен бөлінетін гормон.

ж) Бүйрекүсті бездері сыртқы __________________ қабаттан және ішкі __________________ (__________________) қабаттан тұрады.

з) __________________ гормоны жетіспесе, ағзаның иммундық қабілеті төмендейді.

й) Паратгормон __________________ бездерінен бөлінеді.

и) Қалқаншамаңы бездерінің салмағы __________________.

к) Көңіл күй күрт өзгергенде __________________ көп бөлінеді.

Қорытынды сұрақтар

Қалқанша безіне сипаттама беріңдер.
Қалқаншамаңы безіне сипаттама беріңдер.
Айырша, бүйрекүсті, қалқаншамаңы және қалқанша бездерінен бөлінетін гормондарды атаңдар.

Үй тапсырмасы

§ 10 және § 11 оқу.