Сын есімнің шырайы
Сабақтың тақырыбы
Сын есімнің түрленуі
Сабақтың түрі
Жарыс сабақ
Сабақтың әдісі
Сұрақ-жауап, талдау, түсіндіру
Көрнекілігі
Суреттер, мысалдар, тірек сызбалар
Пәнаралық байланыс
Әдебиет, бейнелеу өнері
Сабақтың мақсаты
Білімдік
- Сын есімнің түрленуі туралы түсінік қалыптастыру.
- Сабаққа қызығушылықты арттырып, негізгі мәселелерге назар аударуға үйрету.
Дамытушылық
- Өз бетінше ізденуге, ойлау қабілетін арттыруға ықпал ету.
- Өз ойын еркін жеткізуге, жылдам жауап беруге дағдыландыру.
- Тіл мәдениетін жетілдіру, сөйлеу машықтарын және шығармашылық қабілеттерін дамыту.
- Сөздік қорын байыту.
Тәрбиелік
- Оқушылардың мемлекеттік тілге құрметін, қоршаған ортаға сүйіспеншілігін арттыру.
- Отанын, елін сүюге және мақтан тұтуға тәрбиелеу.
Ұйымдастыру кезеңі
- Оқушылармен амандасу, түгелдеу.
- Оқу құралдарын тексеру және сынып тазалығына назар аудару.
- Оқушылардың зейінін сабаққа аудару.
- Бағалау өлшемдерімен таныстыру.
- Жұмбақ арқылы оқушыларды топқа бөлу.
Жұмбақ 1
Сөз сөйлесең қозғалыста болады.
Жауабы: Тіл
Жұмбақ 2
Өзім арық, ізім әріп.
Жауабы: Қалам
Жұмбақ 3
Қолыңа алсаң — шешен, ақылы асқан көсем.
Жауабы: Кітап
Топ атаулары
Сабақ форматы: «Ашық журнал»
Бүгінгі сабақ «Ашық журнал» түрінде өтеді. Журнал тапсырмалары 6 кезеңнен тұрады:
- I кезең: Қайталау — оқу анасы
- II кезең: Жаңа сабақ құпиясы
- III кезең: Кітап — досың, ақылшың
- IV кезең: Білімді мыңды жығар
- V кезең: Жеті жұрттың тілін біл
- VI кезең: Ойлан, тап
Үй тапсырмасын тексеру
- Тақырып: Зат есімнің сөйлемдегі қызметі.
- 45-жаттығу: берілген сөздерді септеп, зат есімдерді қатыстырып бірнеше сөйлем құрау.
I кезең: Қайталау — оқу анасы
- Жалқы есім мен жалпы есімнің ерекшелігі неде?
- Зат есім барыс, табыс, жатыс, шығыс, көмектес септіктерінде тұрып, сөйлемде қандай мүшенің қызметін атқарады? (Толықтауыш)
- Тұрлаулы мүшелер мен тұрлаусыз мүшелердің айырмашылығы неде?
- Неліктен тұрлаусыз мүшелер жеке өзі сөйлем құрай алмайды?
- «Ел ерімен еңселі.» Осы сөйлемдегі бастауыш қай сөз табынан жасалған?
II кезең: Жаңа сабақ құпиясы
Сын есім дегеніміз не?
Сын есім — заттың сынын, сапасын, дәмін, түсін, көлемін білдіретін және «қандай?» сұрағына жауап беретін сөз табы.
Мысал (алмаға қатысты белгілер)
Құрамына қарай түрлері
Сын есім құрамына қарай үшке бөлінеді: негізгі, туынды, күрделі.
Мағынасына қарай түрлері
Сапалық сын есім
Түбір күйінде заттың сынын тікелей білдіреді.
Мысалдар: жасыл, ала, қызыл, күрең.
Қатыстық сын есім
Басқа сөз таптарынан жасалады.
Мысалдар: қыналы, алақандай, жиделі.
Негізгі идея
Сын есімнің шырай формасына енуі — оның түрленуі деп аталады. Бұл біртектес сапалық сындардың дәрежесін (артық-кемдігін) көрсету үшін қолданылады.
Сын есімнің шырай түрлері
Салыстырмалы шырай
Екі заттың белгісін салыстырып, кем не артық екенін білдіреді.
Мысалдар: ауырырақ, кішірек, ақшыл, жылылау.
Күшейтпелі шырай
Белгінің өте артық не өте кем дәрежесін білдіреді.
Мысалдар: сап-сары, өте жарық, аса маңызды.
Шырайдың жасалу ерекшеліктері
1) Шырай сапалық сын есімдерден ғана жасалады
Біртектес сынның әртүрлі дәрежеде болуы сапалық сынға тән, ал қатыстық сын есімдер шырайға түспейді.
Дұрыс
үлкен → үлкенірек → аса үлкен
Дұрыс емес
таулы → таулырақ / таулылау / аса таулы (қатыстық сын есім)
2) Жасалу жолдары
- Қосымша жалғану арқылы;
- Күшейткіш буынның қосарлануы немесе күшейткіш үстеулердің тіркесуі арқылы.
Салыстырмалы шырай
қызылдау, қызылырақ
Күшейтпелі шырай
қып-қызыл, тым қызыл, өте қызыл, ең қызыл, аса қызыл
III кезең: Кітап — алтын қазына
49-жаттығу
Берілген сын есімдерді әртүрлі реңкке түрлендіріп көріңдер. Қайсысы түрленеді? Шырай түрін анықтаңдар.
Әдемі
әдемілеу, әдемірек, өте әдемі
Көк
көкшіл, көгілдір, көкпеңбек, тым көк
Талдау сұрағы
«Жүдеу», «сулы», «денелі» сөздері түрлене ме? Жоқ, өйткені бұлар қатыстық сын есімдер.
IV кезең: Біліміңді байқап көр
«Сыңарын тап» ойыны
Берілген түбірге лайық жұрнақты тауып, салыстырмалы реңк жасаңыз.
ақ
ақтау
көк
көкқай
үлкен
үлкенше
сар
саршыл
қоңыр
қоңырғылтым
жақсы
жақсығыш
толық
толықдеу
жұқа
жұқақай
жеңіл
жеңілша
жуан
жуанлау
боз
бозтау
терең
тереңдеу
Ойлан, тап: өлеңмен жұмыс
Жарық көрмей жатсаң да ұзақ, кең тілім,
Таза, терең, өткір, күшті, кең тілім.
Тарап кеткен балаларыңды бауырыңа,
Ақ қолыңмен тарта аласың сен, тілім!
Тапсырма: өлеңнің авторын және атауын анықтаңдар.
Жауабы: Мағжан Жұмабаев, «Қазақ тілі».
Қосымша жұмыс: өлең ішінен сан есімдерді тауып, сатылай кешенді талдау жасау.
Үлгі талдау
Сөз: тап-таза
Сұрағы: қандай?
Мағынасы: сапалық сын есім
Құрамына қарай: күрделі
Шырай түрі: күшейтпелі
Топтық тапсырма
Топтар бір-бірінің жұмысын салыстырып бағалайды: өлең құрастыру, мәтін жазу, сурет салу немесе сыныптастарын салыстырып сипаттау.
V кезең: Жеті жұрттың тілін біл
Бұл кезеңде оқушылар берілген салыстырмалы шырай формаларын орыс және ағылшын тілдеріне аударады.
Жылы → жылылау
Орысша: тёплый → потеплее
Ағылшынша: warm → warmer
Жақсы → жап-жақсы (күшейтпелі)
Орысша: хороший → очень хороший
Ағылшынша: good → very good
Ескерту: ағылшын тіліндегі салыстырмалы/күшейтпелі құрылымдар контекске қарай әртүрлі берілуі мүмкін.
Білімді бекіту
Семантикалық карта
Мысалдарды тиісті шырай түріне бөліңдер.
Салыстырмалы шырай
Күшейтпелі шырай
Қосымша тапсырма
Венн диаграммасы арқылы салыстырмалы және күшейтпелі шырайдың ұқсастығы мен айырмашылығын анықтаңдар.
Үй тапсырмасы
- «Сын есімнің түрленуі» тақырыбын оқу.
- 52-жаттығу: «Адами қасиеттер» тақырыбында шырай формасындағы сын есімдерді қатыстырып, шағын пікір жазу.
Бағалау және түйін
Біле бер, қанша білсең, тағы тіле,
Жетерсің мақсатыңа біле-біле.
Ж. Баласағұн