Байдың қатыны өлсе төсек жаңғырар, Жарлының қатыны өлсе басы қаңғырар
Өлім мен өмір туралы халық даналығы
Төмендегі нақылдар мен мақал-мәтелдер өлімді өмірдің шындығы, тағдырдың таразысы, ал өмірді — күрес пен жауапкершілік деп таниды. Бірі адамды сабырға шақырса, бірі намысқа қайрайды, енді бірі сөздің салмағын, тірліктің қадірін еске салады.
Өлім — ортақ, өмір — сынақ
- Өлім — ұзақ жолдың алысы.
- Өлім — ойран, өмір — майдан.
- Өмірдің соңы — өлім.
- Өлім — ортақ, жау — серік.
- Өшкен келмейді, өлген тірілмейді.
- Өлген келмес, төгілген толмас.
Қорқақтық пен батырлық
Бұл топтамада өлімнен қорқу емес, қорлықтан қорқу; амалсыздық емес, намыс пен жігер дәріптеледі.
- Ер бір өледі, ез мың өледі.
- Ер жігітке өлім бар, қорлық жоқ.
- Өлімнен қорлық жаман.
- Шамасыз батырлық — шарасыз өлім.
- Қорқақтық — өліммен ағайын.
- Өжет адам өлімді жеңеді.
- Өлімнен қорықсаң — өлерсің.
Тірінің қадірі, өлімнің сабағы
- Тіріде сыйласпаған, өліде жыласпайды.
- Адам өмірге иықтап келеді, кетерінде ұйықтап кетеді.
- Ұйқы — өліммен тең.
- Өлген — моладан қорықпайды.
- Өлсең — көрің кең болсын, тіріде — терің кең болсын.
- Өлімнен басқаның ертеңі жақсы.
Бай мен жарлы, дүние мен мінез
- Өлім байдың малын шашады, жоқтың артын ашады.
- Байды өркөкіректік өлтіреді.
- Байдың қатыны өлсе — төсек жаңғырар, жарлының қатыны өлсе — басы қаңғырар.
- Өлмеген құл алтын аяқпен су ішер.
- Қажы өлсе — түйеден жүк кемиді.
Сөз, өнер және жауапкершілік
- Өнерге өлім жоқ.
- Өнерліге өлім жоқ.
- Елшіге өлім жоқ, өлеңшіге өкім жоқ.
- Жалаң бұттың өлімі — шөптен, жалаң сөздің өлімі — көптен.
- Абайламай сөйлеген ауырмай өледі.
- Жасырған кеселді өлім әшкерелейді.
Таңдау: біреуге өлім тілеме
Біреуге өлім тілегенше — өзіңе ғұмыр тіле.
Қайғы мен ашудан туған тілек түбі жақсылыққа бастамайды деген ескерту жиі айтылады.
- Дұшпанға өлім тілегенше, өзіңе өмір тіле.
- Қарғыстан кісі өлмейді.
- Ерегістен ер өледі.
- Жан бергеннің қасында тұрма.
Қысқа ой түйін
Халық сөзі өлімді үрей үшін емес, тәрбие үшін айтады: тіршіліктің бағасын білуге, ар мен намысты жоғары ұстауға, сөзге абай болуға шақырады. Өмір — майдан болса, адамға керек қару — ақыл, сабыр және жауапкершілік.