Топтастыру Сөздердің байланысу түрлері
Сабақ туралы қысқаша ақпарат
Сабақтың тақырыбы
Матасу
Сабақтың түрі
Жаңа сабақ
Сабақтың әдістері
Сұрақ-жауап, түсіндіру, әңгімелеу, СТО элементтері
Көрнекіліктер
Тірек сызба, интерактивті тақта және қосымша материалдар
Сабақтың мақсаты
Білімділік
Сөз тіркесінің матаса байланысу жолын түсіндіру; теориялық білімді практикада кеңейту; сауаттылыққа баулу.
Дамытушылық
Оқушылардың ауызекі сөйлеу тілін дамыту; пән бойынша алған білімін жүйелі қолдануға дағдыландыру.
Тәрбиелік
Пәнге қызығушылықты ояту; әдеби тілде көркем сөйлеуге тәрбиелеу.
Сабақтың барысы
I. Ұйымдастыру кезеңі
Сәлемдесу, қатысымды белгілеу, сабаққа назар аударту.
II. Үй тапсырмасын пысықтау
- 228-жаттығу: мәтінді түсініп оқып, ішінен қиыса байланысқан сөздерді теріп жазу.
-
Өткен сабақты бекіту: «Қызыл телпек» ертегісінің кейіпкерлері қонаққа келіп, сұрақ қояды — жауап беріп көрейік.
- «Синтаксис» сөзі қай тілден алынған? Мағынасы қандай?
- Синтаксис нені зерттейді?
- Сөз тіркесі дегеніміз не?
- Сөздердің байланысу тәсілдерін ата.
- Есімді тіркес пен етістікті тіркес дегеніміз не?
- Қиысу дегеніміз не?
III. Жаңа сабақ
Қызығушылықты ояту
Қарапайым амалдарды орындайық: 52 : 5.
5 санына қатысты қандай ұғымдарды білесіңдер? (Мысалы: «бес арыс», Қазақстан 5 мемлекетпен шектеседі, «5» — үздік баға, т.б.)
Ендеше, бүгінгі тақырыпқа келсек, сөздердің байланысу түрлері де бесеу.
Сөздердің байланысу түрлері
- Қиысу
- Матасу
- Меңгеру
- Қабысу
- Жанасу
Тақырып пен мақсат
Жаңа сабағымыздың тақырыбы — матасу. Бүгін сендер сөз байланысуының осы түрімен танысып, оны сөйлем ішінен ажырата алуға үйренесіңдер.
Матасу дегеніміз не?
Бірінші сөз ілік септікте, ал екінші сөз тәуелдік жалғауда келіп байланысса, мұндай сөз тіркесі матаса байланысқан тіркес деп аталады.
Мысал
Баланың жақсысы — қызық, жаманы — күйік.
Поэтикалық үлгі
Кіршіксіз таза сақтаңдар,
Қазақтың тілін ғаламат.
Ананың тілі — ардақты,
Аманат саған, аманат.
Тіркестер: «Қазақтың тілі», «ананың тілі».
Түсіп қалу құбылысы
Матаса байланысқан сөздердің кейде бірінші не екінші сыңары сөйлеуде ықшамдалып, қосымша түсіріліп айтыла береді.
Ілік септік жалғауынсыз
- Ақын(ның) өлеңдері
- Ауыл(дың) тұрғындары
- Көше(нің) шамдары
Тәуелдік жалғаусыз
- Біздің сынып(ымыз)
- Өзіміздің балалар(ымыз)
- Сіздің үй(іңіз)
Маңызды ереже
Матасу — есімді сөз тіркесі, өйткені басыңқы сыңары көбіне зат есім немесе тәуелдік жалғауы жалғанып заттанған сөз болады.
оқушының кітабы
баланың жақсысы
атаның айтқаны
Мұнда жақсы (сын есім) және айтқан (есімше) тәуелдік жалғауы арқылы заттанып тұр.
IV. Сабақты меңгерту
Оқулықпен жұмыс
231-жаттығу: мәтіннен матаса байланысқан сөздерді тауып, дәптерге жазып алыңдар.
Өзіндік жұмыс
Сурет бойынша матаса байланысқан сөз тіркестерін құраңдар.
V. Сабақты қорыту
Венн диаграммасы
Қиысу мен матасудың ұқсастығы мен айырмашылығын салыстырыңдар.
Семантикалық карта
| Сөздер | Мысалдар |
|---|---|
| Мен | келдім |
| Сенің | кітабың |
| Біздің | үйіміз |
| Сіздер | көрдіңіздер |
| Айманның | дәптері |
Графикалық диктант
Қосымшаларды тиісті бағанға жіктеңдер: -ы, -тің, -іміз, -дің, -ның.
Ілік септік (І.с.)
-тің, -дің, -ның
Тәуелдік жалғау (Т.ж.)
-ы, -іміз
Бекіту: «Білім пирамидасы» сұрақтары
— Екі көз не үшін керек? — Жақсыларды көру үшін.
— Екі қолың не үшін керек? — Елге көмек беру үшін.
— Құлақ не үшін керек? — Ақыл-кеңес тыңдау үшін.
— Тіл мен жағың не үшін керек? — Ақиқатты айту үшін.
— Ал аяғың ше? — Шетте жүрсем, туған жерге қайту үшін.
— Матасуды оқу не үшін қажет? — Тілді дұрыс меңгеру үшін қажет: матасуды тану сөйлем құрауды жүйелейді, ойды дәл жеткізуге көмектеседі және қазақ тілінің мәдениетін көтереді.
VI. Үй тапсырмасы
233-жаттығу: мәтіннен матаса байланысқан сөз тіркестерін жазып, сөз құрамына талдап келу.
VII. Бағалау
Оқушылардың белсенділігіне, тапсырмаларды орындауына және жауаптарының дәлдігіне қарай бағалау.