Ғалымға сұрақ

Ә. Бөкейханов қарулы күшке сүйенген билікке қызмет етуден бас тартты. Ол бастаған қазақ зиялылары таптық мүддені емес, тұтас ұлттың мүддесін қорғауға ұмтылды.

1920–1922 жылдары «ұлтшыл» деген айып тағылып, Мәскеуге жер аударылды. 1922 жылы Семейде ұсталғаннан кейін Мәскеуге жеткізіліп, бір бөлмелі пәтерге орналастырылды да, үйден шығу құқығынан айырылды. 1937 жылы ату жазасына кесілгенге дейін 15 жыл бойы үйқамақта болды.

Бұған дейін патша үкіметі де 1908 жылы оны Қазақстаннан Самараға жер аударып, 1917 жылға дейін елге келуіне тыйым салған. Соған қарамастан, ол Самарада жүріп қазақ ұлт-азаттық қозғалысының теориялық әрі практикалық негізін қалыптастыруға ықпал етті.

1909 жылы Петерборда Абайдың тұңғыш кітабы жарық көрді. Оны шығаруға Әлихан Бөкейханов тікелей атсалысқан.

Сондай-ақ «Қазақ» газетін шығару идеясы да Әлекеңмен сабақтас айтылады. Әрине, бұл істе Ахмет Байтұрсынұлының еңбегі айрықша.

Бұл сұрақ пікірталас тудырды. Алаш қозғалысының жеңілісі — сол дәуірдің ауыр шындығының бір қыры. Кеңестік жүйе мен коммунистік идеология ұлттың тарихи жадын әлсіретіп, құндылықтық дағдарысқа ұрындырды.

Талқылауда Алаш көтерген идеялар мен қазіргі мемлекеттік-қоғамдық жүйе арасындағы сабақтастық әлсіз екені айтылды. Демек, ұлттық идеологияны жаңаша тәсілдермен үйреніп, тарихи санаға сүйенген қоғамдық диалогты күшейту қажет.

Пікір білдіруші (Мыңбаева): Алашқа байланысты мемлекеттік сұраныс қалыптасуы тиіс. Алаш қайраткерлерін, Алаш тарихын насихаттауға арналған жүйелі бағдарламалар неге жоқ деген сауал көтерілді.

«Мәдени мұра» сияқты ірі бастамалардың маңызды бағыттарының бірі ретінде Алаш идеясы мен Алаш мұрасын кеңінен таныту ұсынылды. Өйткені Алаш идеясы — халықтың, ұлттың идеясы.

Ұлттық сана мен мемлекеттік сана мәселесі көтерілді: тарихи сана қалыптаспай, жүйелі өзгеріс болмайды. Тәуелсіздіктің алғашқы кезеңінде экономика мен саясатты реттеуге басымдық беріліп, ұлттық мүдде екінші қатарға ығысқан тұстар болғаны айтылды.

Алашордашылардың күштілігі — тарихты терең түсінгенінде. Ал тарихқа үстірт қарау қоғамдық иммунитетті әлсіретеді деген ой ортаға салынды.

Алаш — қазақтың саяси элитасы. Әлихан Бөкейханов бастаған көсемдер шешендігімен, ой мәдениетімен, сөз саптауымен ерекшеленді. Олардың түпкі мақсаты — қазаққа қызмет ету.

Ахмет Байтұрсынұлының «анамыз — халық, ана сүтін ақтайық» деген мазмұндағы ұстанымы мысалға алынып, бүгінгі басшылықта халық мүддесін бірінші орынға қоятын жауапкершілік мәселесі талқыланды.

Әлихан Бөкейхановты таныту үшін деректі және көркем фильмдер, танымдық шығармалар, жүйелі мәдени-ағартушылық жобалар қажет екені айтылды.

Ұлт-азаттық қозғалыстағы Әлиханның орнын бүгінгі күннің талаптарымен байланыстыра түсіндіру — болашақ ұрпаққа бағытталған маңызды міндет. Ел басқаруға келетін жастардың одан тәлім алуы үшін қоғамдық санаға Алаш идеясының салмағын жеткізу қажет.

Сонымен бірге, медианың және журналистиканың рөлі ерекше атап өтілді: жаңа буынның дүниетанымында Алаш идеясының қаншалықты орны барын талдау және оны күшейту — ортақ жауапкершілік.

Негізгі міндет — Алаш идеясын қоғамға жеткізу және қайраткерлердің өмір жолын көпшілікке қолжетімді форматтармен таныстыру. Бұл жеке адамдардың ғана шаруасы емес, ұзақмерзімді, жүйелі бағдарлама арқылы жүзеге асуы тиіс.

Кеңестік кезеңдегі қоғамдық өзгерістер (көшпелі өмірден отырықшылыққа өту, кейін капиталистік рельске түсу) аясында жастар бойында қандай құндылықтарды сақтап қалу керектігі туралы мәселе көтерілді.