Ерте жас кезеңінде дарынды балаларды өзгелерден айыратын нәрсе себеп - салдарлы байланыстарды бақылау қабілеттілігі және соған сәйкес тиісті қорытындыларды жасау
Бастауыш сыныптағы дарындылықтың ерекшеліктері
Адамның шығармашылық мүмкіндіктері өте ерте байқалады. Ең қарқынды даму кезеңі — 2–5 жас. Дәл осы уақытта тұлғаның негізі қаланып, қабілеттің алғашқы белгілері баланың түрлі іс-әрекет түрлеріне еріксіз ұмтылуынан көрінеді. Сондықтан шығармашылық мүмкіндіктердің алғышарттарын осы кезеңнен іздеу маңызды.
Ата-ана, тәрбиеші және мұғалімнің негізгі міндеті — баланың табиғи қызығушылығы мен ұмтылысын қолдау, оны тежемей, қауіпсіз ортада дамытуға мүмкіндік беру.
Ерте жастағы дарындылықтың байқалу белгілері
Себеп–салдарды байқау
Ерте жаста дарынды балаларды өзгелерден ерекшелендіретін басты белгі — себеп–салдарлық байланыстарды бақылап, соған сәйкес қорытынды жасай білуі.
Ақпаратты жалпылау және қолдану
Олар ақпарат пен тәжірибені жинақтап, жалпылай алады және алған білімін кең ауқымда қолдануға бейім.
Тілдік қор және зерттеушілік
Кішкентай вундеркиндтердің сөздік қоры мол болады: жиі сұрақ қояды, сөздіктер мен энциклопедияларды ықыласпен оқиды, жаңа сөз ойлап табуға талпынады.
Зейін және табандылық
Қызыққан ісіне ерекше шоғырланып, нәтижеге жетуге табандылық танытады; интеллектуалдық белсенділікті қажет ететін ойындарды ұнатады.
Моральдық сезім мен әділеттілік
Дарынды балаларда әділеттілік сезімі ерте байқалып, өте күшті дамиды. Олар өздеріне де, айналасындағыларға да жоғары талап қояды; шындыққа жылдам үн қатып, әділдікке, үйлесімге және табиғатқа ерекше ықылас танытады.
Қиялдың айқындығы
Кішкентай таланттардың қиялы айқын әрі ашық: олар әлемде жоқ жануарларды ойлап тауып, оларды «жолдас» етеді, фантастикалық оқиғаларды құрастырады.
Сезімталдық және қорқыныш
Қиялдың күштілігімен бірге жоғары қорқыныш та байқалуы мүмкін: бала ықтимал қауіпті жағдайларды ойдан құрастырып, уайымға беріледі. Мұндай балалар сезімтал, эмоциялық тәуелді, шыдамсыз болуы ықтимал.
Танымдық дамудың озыңқылығы
Дарынды балаларға танымдық үдерістердің озыңқы дамуы тән. Н. Б. Шумакованың зерттеулері жаңа объектімен танысу кезінде қабілеттердің дамуында екі кезеңнің қалыптасатынын көрсетеді.
Бастауыш кезеңдегі негізгі қиындық: дарынды баланы дер кезінде анықтау
1) Отбасындағы түсінбеушілік
Дарынды бала дамуының бастапқы кезеңінде көпшілікке түсініксіз болуы мүмкін. Кей жағдайда ата-аналар баланың белсенді танымдық әрекетіне жағымсыз реакция танытып, қызығушылығын әлсіретіп алады.
2) Жүйке-психикалық қозғыштық және денсаулық тәуекелі
Белсенді шығармашылық қабілеттер кейде жоғары жүйке-психикалық қозғыштықпен қатар жүреді. Бұл шыдамсыздық, тәбеттің төмендеуі, бас ауруы, ұйқының бұзылуы сияқты белгілер арқылы көрінуі мүмкін.
Уақытында көрсетілмеген медициналық-психологиялық түзету шаралары невроздың және бірқатар психосоматикалық аурулардың пайда болуына әкелуі ықтимал.
3) Мектеп ұжымындағы әлеуметтік қысым
Мектепке келгенде дарынды бала құрбыларының орташа қабілеттілігін байқап, өзін қолайсыз сезінуі мүмкін. Соның салдарынан «ақ қарға» болмауға тырысып, өз ерекшелігін көрсетпеуге бейімделеді.
П. Торренс байқаған үрдістер
П. Торренстің зерттеулері дарынды балалар ақыл-ой дамуының бастапқы деңгейлерін жылдам еңсеретінін және жүйкеге ауырлық түсіретін бірсарынды жұмыстарға қарсылық танытуы мүмкін екенін көрсетеді. Шығармашылық ойлаудың ерекше оригиналдылығы кейде айналадағы адамдардың түсінбеушілігіне ұласып, оны «ауытқу» деп бағалау қаупін тудырады.
Нәтижесінде кейбір балалар мектеп уақытының елеулі бөлігін интеллектуалдық қарсылық күйінде өткізуі мүмкін.
Әлеуметтік бейімделудің жылдамдығы
Дарынды балалар өз құрбыларымен салыстырғанда әлеуметтік бейімделудің бастапқы кезеңдерін жылдамырақ өткеруі мүмкін. Дегенмен бұл барлық жағдайда бірдей емес; орта, қарым-қатынас мәдениеті және қолдау жүйесі шешуші рөл атқарады.
Дарынды балалармен жұмыс: бағдарламалар мен тәсілдер
Қазіргі таңда дарынды балалармен жұмыс істеуге арналған арнайы бағдарламалар әзірленіп, көптеген елдерде даралап және саралап оқыту тәжірибесі кеңеюде. Арнаулы кешенді оқу бағдарламалары балаларға әдеттегі оқу үдерісіне қарағанда өзін еркінірек ұстауға мүмкіндік береді.
Шетел тәжірибесі
Мысалы, АҚШ-та дарынды балаларды көшбасшылыққа баулуға бағытталған арнайы курстар құрылады.
Оқу келісімі (жеке жоспар)
Кең тараған тәсілдердің бірі — оқушы мен мұғалім арасында жасалатын оқу келісімі. Бұл мұғалімге уақытты тиімді ұйымдастыруға, ал оқушыға жеке қарқынмен жұмыс істеуге мүмкіндік береді.
Арнайы ұйымдастырылған оқыту үдерісі түрі жағынан бірлескен-диалогтық, ал мазмұны жағынан танымдық іс-әрекетке негізделгенде, дарынды оқушының әлеуетін ашуға тиімді жағдай жасалады.
Қорытынды: дарындылықты сақтау мен дамыту — қоғамдық маңызы бар міндет
Дарындылықтың сақталуы мен дамуы — қоғамның ілгерілеуін қамтамасыз ететін маңызды мәселе. Ғалымдар бұл ұғымды қанша зерттегенімен, бүгінге дейін оның бірізді, тұрақты анықтамасы қалыптаспаған; дарындылықтың пайда болуы туралы көзқарастар да әртүрлі.
Қазіргі уақытта дарындылық мәселесі түбегейлі шешілді деу қиын: дарындылықтың дағдарыстық көріністері мен табыстылыққа жеткізетін әлеуеті арасында қайшылықтар кездеседі. Дарындылық нәресте шақтан байқалуы мүмкін, сондықтан оны үздіксіз дамыту қажет.
Бұл тақырып әрі қарай зерттеуді қажет етеді: дарындылық — көпқырлы, көпқұрылымды, күрделі феномен. Оның мазмұны, мәні, құрылымы мен даму бағыт-бағдары әлі де терең ізденістерді талап етеді.