Конференция сабақ
Сабақ туралы мәлімет
Тақырыбы
Мұнай өнімдері
Әдісі
Конференция-сабақ
Мақсаты
- Оқушыларға мұнайдың құрамы, қасиеті, тарихы және мұнай өнімдері туралы түсінік беру.
- «Химия өнімі» тақырыбын экономика, әдебиет, тарих, медицина және география пәндерімен байланыстыра отырып түсіндіру.
- Эстетикалық талғамын арттырып, өздігінен ізденуге ынталандыру.
- Химия пәнінің өмірмен және басқа пәндермен байланысын нақты мысалдар арқылы көрсету.
Көрнекіліктер
Сабақтың ұйымдастырылуы
Ұйымдастыру кезеңінен кейін оқушыларға сабақтың мақсаты түсіндіріледі. Алдын ала мұғалімнің бағыт-бағдарымен дайындалған «оқушы-мамандар» ортаға шығып, өз орындарына отырады.
Әр маманның үстеліне атауы жазылған бүктеме қағаз қойылады: экономист, әдебиетші, тарихшы, дәрігер. Мұғалімнің қысқа кіріспесінен кейін сөз кезегі оқушы-мамандарға беріледі.
Экономист пікірі: мұнайдың тиімділігі
Соңғы жылдары халық шаруашылығын дамытуда химия ғылымының жетістіктерін тиімді пайдалануға ерекше көңіл бөлініп отыр. Бір кездері өнеркәсіптің негізгі «азығы» көмір болса, қазіргі таңда, әсіресе химия өнеркәсібі үшін, мұнайдың орны бөлек.
Нақты мысал
- 1 тонна синтетикалық каучук алу үшін шамамен 2,2 тонна этил спирті қажет.
- Осы мөлшердегі этил спиртін алу үшін 8–9 тонна қара бидай немесе 22 тонна картоп керек.
- Астықтан өндірілген этил спиртінің құны мұнайдан өндірілген спиртке қарағанда шамамен 2–2,5 есе қымбат.
Сондықтан этил спиртін мұнай-химия өнімі саналатын этиленнен өндіру арқылы жылына 2,5 млн тоннаға дейін астықты үнемдеуге болады. Қазіргі кезде этил спирті этиленнен алынуда, ал 1 тонна этил спирті үшін небәрі 2,8–3,0 тонна мұнай жеткілікті.
Мұнайдың құрамы мен қасиеті
Мұнай — май тәрізді сұйықтық. Ол жанғыш, әдетте қара-қоңыр түсті, өзіне тән иісі бар; судан жеңіл және суда ерімейді. Зертханада мұнайды айдау әдісі арқылы фракцияларға бөлу тәжірибесін көрсетуге болады.
Мұнай жеке химиялық қосылыс емес, әртүрлі заттардың күрделі қоспасы. Оның орташа құрамы: 85% көміртек, 13% сутек, сондай-ақ аз мөлшерде күкірт, азот, оттек (шамамен 1%).
Аймақтық ерекшеліктер (мысалдар)
- Грозный мұнайы шамамен −20°С пен −10°С аралығында қатады; қайнау температурасы 97–98°С.
- Сурахан мұнайы қатты суықтарда да қатпайды.
- Ембі мұнайы нафтенді мұнайға жатады.
Әдебиетпен байланыс
Осы тұста оқушы-әдебиетші ақын Т. Жарковтың «Ана» өлеңінен үзінді оқиды (үзінді мәтіні сабақта мәнерлеп оқуға ұсынылады).
Тарихшы пікірі: мұнайды қолданудың бастаулары
Адамзат қоғамының алғашқы кезеңдерінде адамдар күнделікті қажеттілігінің көп бөлігін табиғи заттардан алды. Сол табиғи заттардың бірі — жер бетіне өздігінен шығып жатқан мұнай.
Мұнайды алғаш рет мәдениеті дамыған, мұнайға бай Ежелгі Шығыс халықтары кеңінен пайдалана бастаған. Біздің заманымыздан 2800–3500 жыл бұрын Ежелгі Иранда мұнай қолданылғаны туралы деректер бар.
Қазақстан мұнайы: өндіріс және өнімдер
Атырау облысы, Мақат ауданы, Мақат ауылы маңындағы мұнай 1915 жылдан бастап өндіріле бастады. Қазан төңкерісіне дейін Мақат мұнайын шет елдің байлары мен саудагерлері, әсіресе ағылшындар пайдаланған. Кейін Қазақстанда мұнай өндірісін жүйелі түрде дамыту қолға алынып, ол халық шаруашылығына кеңінен қызмет ете бастады.
Мұнайдан алынатын өнімдер
Қазіргі кезде мұнайдан 500-ден астам зат алынады. Олардың қатарына: бензин, лигроин, керосин, газойль, соляр майы, ұршық майы, вазелин, цилиндр майы, жуғыш заттар, спирттер, эфирлер, дәрі-дәрмектер және басқа да өнімдер жатады.
-
Бензин
Авиацияда, автомобильдерде және іштен жанатын қозғалтқыштарда қолданылады.
-
Лигроин
Трактор техникасында пайдаланылады.
-
Газойль
Дизель жанармайын өндіруге негіз болатын фракция.
Әдебиет: мұнайдың құндылығы
Құмар Жүсіпов — «Мұнай» (үзінді)
Зауыт та, фабрика да сүйеді май,
Жүйткіген машинаның жүрегі — май.
Жанған шам, жағылған пеш — мұнай күші,
Көкте бұлт, теңізде тіледі май.
Географиямен байланыс: мұнайлы аймақтар
Қазақстан Республикасының физикалық картасы бойынша негізгі мұнайлы өңірлер көрсетіліп, қысқаша мәлімет беріледі: Ақтөбе, Маңғыстау, Батыс Қазақстан және Атырау облыстары.
Тарихи қыр: еңбек және елдік
Мұнайдың маңызы әсіресе қиын кезеңдерде айқын көрінді: соғыс жылдарында өндірісті қамтамасыз етуде, ірі жобаларды іске асыруда мұнайшылардың еңбегі ерекше рөл атқарды. Атырау өңірінің мұнайшылары майдан қажетіне үздіксіз үлес қосып, қажыр-қайрат пен табандылық танытты.
Қорытынды идея
Сабақты мұнайдың маңызы мен Қазақстандағы таралу аймақтарын жинақтай отырып аяқтауға болады. Оқушыларды туған жердің осы бір «алтын қазынасына» ұқыптылықпен әрі жауапкершілікпен қарауға, оны халық шаруашылығында тиімді пайдалануға тәрбиелеу маңызды.
Сонымен бірге мұнай-химиясына қатысты мамандықтардың қоғам үшін қажеттілігі артып отырғаны еске салынып, оқушылардың Отаншылдық рухын күшейтетін тұжырым жасалады.