Қазақша рефераттар

Ақ Орда билеушісі Орысханның нөкерлерінің бірі болған

Тоқтамыс хан (шамамен 1350–1406) — Жошы хан әулетінің өкілі, Тұй Қожа оғланның баласы, Алтын Орданың ханы (1380–1397/1398). Оның билікке көтерілу жолы Ақ Ордадағы ішкі тартыстармен, Алтын Ордадағы тақ үшін күреспен және Әмір Темірмен болған шешуші қақтығыстармен тығыз байланысты.

Негізгі деректер

Тегі
Жошы хан ұрпағы
Әкесі
Тұй Қожа оғлан
Билік еткен жылдары
1380–1397/1398
Өмір сүрген жылдары
шамамен 1350–1406

Ақ Ордадағы тартыстар және билікке келуі

Тоқтамыс бастапқыда Ақ Орда билеушісі Орыс ханның нөкерлерінің бірі болған. Алайда ол елінен қашып шығып, Самарқанд билеушісі Әмір Темірдің қол астына өтеді. Әмір Темір Тоқтамысқа қомақты әскер беріп, Ақ Ордаға жорыққа аттандырады.

1379–1380 жылдардағы бұрылыс

  • 1380 жылғы шайқаста Орыс хан қаза табады.

  • Орыс ханның екінші ұлы Темір Мәлік Тоқтамысқа қарсы қиян-кескі соғыс ашады.

  • Темір Мәлік ұрыста мерт болып, 1379 жылы Ақ Орда тағына Тоқтамыс отырады.

Ақ Ордада билігін нығайтқаннан кейін Тоқтамыс енді Алтын Орданың Ұлы тағына ұмтылады. Ол қалың қол жинап, Еділ дариясына қарай бет алады.

Алтын Орда тағын иеленуі және жорықтар

Ол кезде Алтын Орданың Ұлы тағын Мамай баһадүр жеке-дара иеленіп, орыс қалаларын шаппаққа әскер жинап жатқан еді. Дәл осы сәтті пайдаланған Тоқтамыс Мамайға ту сыртынан соққы беріп, Алтын Орданы өз қолына алады.

Биліктің салдары

Осыдан кейін көптеген шаһар Тоқтамыс әскерінің тұяғының астында тапталып, қирады. Ол Мәскеуді де ойрандап, ықпалын күшейтті.

Алайда күш-қуаты артқан сайын Тоқтамыс өзіне кеше ғана қамқор болған Әмір Темірге де қарсы бағыт ұстанып, Самарқандқа қарай аттанады.

Әмір Темірмен қақтығыс және күйреу

Тоқтамыс шайқастарда шыныққан ұлы қолбасшы Әмір Темірге төтеп бере алмайды. 1391 жылы болған қанды ұрыстарда жеңіліп, шағын жасағымен қашып құтылады.

1391 жыл: Еділ бойындағы жеңіліс

Бұл жеңіліс Тоқтамыстың саяси салмағын әлсіретіп, қарсыластарына кеңістік ашты. Дегенмен ол кек қайтару ниетінен бас тартпайды.

1395 жыл: Терек өзені бойындағы шайқас

Еділ бойындағы жеңілістен кейін төрт жыл өткен соң Тоқтамыс қайтадан қалың қол бастап, Дербент арқылы Қап тауына еніп, Әмір Темірге қарсы шығады. Терек өзені бойындағы шайқас үш күнге созылып, Әмір Темірдің жеңісімен аяқталады.

Тоқтамыс бұл жолы да қашып құтылғанымен, бұрынғы қуатын қайтара алмады. 1406 жылы Сібірде бас сауғалап жүрген кезінде оны қуғыншылар ұстап, өлтіреді.

Қорытынды

Тоқтамыс ханның өмір жолы — билік үшін күрестің, одақ пен қарсыластықтың, сондай-ақ тарихи сәтті пайдаланудың айқын көрінісі. Ол Ақ Ордадан басталған тартыстар арқылы Алтын Орданың Ұлы тағына жетті, бірақ Әмір Темірмен текетірес оның билігін әлсіретіп, ақырында күйреуге алып келді.