Қасиетті соғыс
Тәрбие сағатының мақсаты
«Ешкім де, ештеңе де ұмытылмайды» қағидасын басшылыққа ала отырып, жас ұрпақты тарихымызды терең тануға баулу. Оқушылардың Отан тарихына деген сүйіспеншілігін арттыру, жеңіс күнін көре алмай кеткен боздақтардың ерлігіне тағзым ету, халқымыздың тарихын құрметтеуге тәрбиелеу және әлем халықтары арасындағы достықты нығайту.
Кіріспе сөз
Г. М. Еркебаева: Армысыздар, құрметті қонақтар, оқушылар, мұғалімдер! Біз үшін жақын әрі қымбат мереке — Жеңіс күнінің 70 жылдығын атап өтпекпіз. Жеңіске жету жолында қазақстандықтардың асқан ерлігі мен әскери жанқиярлығы Отан соғысы тарихындағы жарқын беттерге айналды. Сондықтан бұл күннің маңызы айрықша.
Жеңіс үшін жанын қиған миллиондаған адамдардың есімін есте сақтау — парыз. 1418 күн мен түнге созылған қасіретті кезеңде халық болашақ үшін ерен еңбекпен, қайсар ерлікпен күресті. Бүгінгі «Ұмытпаймыз ешқашан» атты ашық тәрбие сағатымыз Жеңіске және Жеңіс үшін тер төккен қаһармандарға арналады.
Көрініс: тыныш күнді бұзған суық хабар
Жаздың жаймашуақ күні. Ауыл тұрғындары әңгіме-дүкен құрып, жастар ән айтып көңіл көтеріп жүреді. Армандары мен мақсаттарын бір арнаға тоғыстырған жастар көше бойлап қыдырады.
Диалог
Жігіт: Ауылдағы анамды тастап, арман қуып оқуға бара алмадым. Еңбекке де үйреніп қалдық. Бір-бірімізге бауыр басып та қалдық. Институтқа бірге тапсырсақ қайтеді?
Қыз: Не дерімді де білмеймін… Менің де өмір бойы сенің жаныңда болғым келеді. Бірақ ойланып алуым керек.
Радио хабар
Тыңдаңыздар, тыңдаңыздар! Кеше біздің ұлан-байтақ жерімізге неміс фашистері тұтқиылдан басып кірді…
Жастардың үрейі ұшып, абдырап жүгірген сәт суреттеледі. Осы тұста В. Лебедев-Кумач сөзін жазған, А. Александров әнін шығарған «Қасиетті соғыс» әуені шырқалады.
Тарихи деректер
Соғыстың басталуы
1941 жылғы 22 маусымда фашистік Германия кеңес-герман шабуыл жасаспау туралы шартын бұзып, соғыс жарияламастан КСРО аумағына баса-көктеп кірді. Бұл — адамзат тарихындағы ең қатал әрі ауыр соғыстардың бірі болды.
КСРО-ға қарсы соғысқа Германия одақтастары — Румыния, Венгрия, Италия, Словакия, Финляндия қатысты. Гитлершілер жағында соғысқа кіруге Жапония, Болгария, Түркия, Испания да дайын тұрды. Бұл жағдай Қызыл Армияны Қиыр Шығыс пен Закавказьеде ірі әскери құрамаларын ұстап тұруға мәжбүр етті.
Ұлы Отан соғысы Екінші дүниежүзілік соғыстың құрамдас бөлігі болды. Соғыс қимылдарының негізгі бөлігі кеңес елінің аумағында өтті. Кеңес Одағы соғысқа жеткілікті дайындықсыз кірісті, ал 1930-жылдардағы әскери кадрларды қудалау алғашқы күндердегі сәтсіздіктерге әсер етті.
«Барбаросса» жоспары және отарлау ниеті
1940 жылы жасалған «Барбаросса» жоспарына сәйкес Германия 6–8 апта ішінде Архангельск — Еділ — Астрахан шебіне шығуды көздеді. Бұл блицкригтің негізгі мақсаты еді.
Фашистік басшылық КСРО-ны әлсіз, ішкі бірлігі жоқ көпұлтты құрылым ретінде бағалап, басып алынған аумақта «Остланд» рейхскомиссариаттарын — герман провинцияларын құруды жоспарлады.
Қазақстанға қатысты ниет те айқын болды: КСРО жеңілген жағдайда фашистер Орта Азия мен Оңтүстік Қазақстанда бірыңғай герман аумағын құруды, кеңес халықтарын отарға, тұрғындарын құлдыққа түсіруді мақсат етті. 1942 жылдың басында Еділ—Жайық және «Үлкен Түркістан» мемлекеттік құрылымдарын құру жобалары қарастырылды.
ХХ ғасыр қасіреті
ХХ ғасырдағы ең қанды қасірет — соғыс. Оған әлем халықтарының 80 пайызы қатысып, 61 мемлекет тартылды, 40 елдің жерін соғыс өрті шарпыды, 100 миллион адам қолына қару алды.
Бүгінгі шара Ұлы Отан соғысында қаза тапқан аталарымыз бен әкелеріміздің рухына, бейбіт кезеңде дүниеден өткен ардагерлерге, сондай-ақ арамызда жүрген Ұлы Отан соғысы ардагерлеріне құрмет ретінде арналады.
Қазақстанның майданға қосқан үлесі
Майданға аттанғандар
1 366 000
Еңбек армиясына
700 000
Жалпы сапқа тұрғандар
~1 900 000
Соғысқа дейін Қазақстанда 6,2 миллионға жуық халық тұрғанын ескерсек, бұл көрсеткіштер республика үшін орасан салмақты болды.
Шайқастар шежіресі
Брест қамалы: алғашқы күндердің қаһармандығы
Брест қорғанысы — Ұлы Отан соғысының алғашқы күндері жау соққысына ерлікпен тойтарыс берген шекаралық шептегі қаһармандық ұрыс. 1941 жылғы 22 маусымда қамалда әртүрлі бөлімшелер болды; жалпы саны 7–8 мыңнан аспағанымен, атқылау басталғанда бекіністе шамамен 3,5 мыңдай жауынгер қалды.
Қамалға қарсы Варшава мен Парижді алуда ерекше көзге түскен 45-жаяу әскер дивизиясы, ауыр артиллерия және аса қуатты «Тор» жүйелері қолданылды. Әуеден жандырғыш және фугастық бомбалар тасталды. Қамал толық қоршауда қалса да, қорғаушылар әр үй, әр қабат, әр бөлме үшін жан алысып, жан берісті.
Қамалды қорғаған 33 ұлт өкілдерінің арасында қазақстандық жауынгерлер де болды: В. Лобанов, Р. Хабибуллин, Айтбаев, И. С. Арыскин, И. Волнистов, Д. Жақыпов, Жампейісов, К. Иманқұлов, П. А. Карболин, М. Ниязов, К. Байжігітов, Ф. Д. Виволанец, С. Н. Лебедов, И. Е. Черемнов, М. И. Карслиев, А. Сабырбаев, Г. Д. Деревянко және т.б.
1965 жылы 8 маусымда Брест қамалына «Батыр-қамал» атағы берілді. 1971 жылы мемориалдық ансамбль ашылып, құрамына бауырластар зираты енгізілді: онда қамалды қорғауда шейіт болған 850 адам жерленген, 213-інің есімі анықталған.
Мәскеу үшін шайқас: панфиловшылар ерлігі
Қазақстанда құрылған 312-атқыштар дивизиясы (полковник А. Ф. Наумов) алғашқылардың бірі болып ұрысқа кірді. Солтүстік-батыс бағыттағы майданда генерал-майор И. В. Панфилов басқарған 316-дивизия жауынгерлік жолын бастады.
Панфиловшылар Мәскеуді қорғау шебіндегі 30 шақырымдық бөлікке орналасты. Күші тең болмаса да, жаудың 50 танкісімен болған шайқаста төтеп берді. Осы тарихи шайқасқа қатысқан 28 жауынгерге Кеңес Одағының Батыры атағы берілді.
Волоколамск ауданындағы ұрыстардың бірінде генерал-майор И. В. Панфилов ерлікпен қаза тапты. Қаза болғаннан кейін оған Батыр атағы беріліп, 8-гвардиялық атқыштар дивизиясына оның есімі берілді.
Мәскеу түбіндегі ұрыстарда қазақ жауынгерлері де ерекше көзге түсті. Батырлар қатарында Мәлік Ғабдуллин, Бауыржан Момышұлы, Рашид Жанғозин, Төлеген Тоқтаров, Рамазан Елебаев, Төлеуғали Елебеков сияқты есімдер аталады.
Полковник Г. П. Коротков басқарған 238-атқыштар дивизиясы Қызыл Ту орденімен марапатталып, 30-гвардиялық дивизия болып қайта құрылды. Алексин қаласы үшін шайқастарға Амангелді Имановтың ұлы — автоматшы Рамазан Амангелдиев те қатысты.
Ленинград шайқасы: төзім мен рух
Үш жылдан астам уақытқа созылған Ленинград үшін шайқас елдің солтүстік-батыс бөлігін қамтыды. Қазақ жауынгерлері де қала қорғанысына белсене қатысты. Қазақстаннан қоршаудағы қалаға азық-түлік, қару-жарақ және әскери құрал-жабдықтар тиелген көптеген эшелондар жіберілді.
Ладога көлі аймағындағы алғашқы ұрыстарда қазақстандық 310 және 314-атқыштар дивизиялары ерекше көзге түсті. Олар Ленинград облысының 22 елді мекенін азат етуге, қаланың Үлкен жермен байланысын қамтамасыз етуге және «Өмір жолын» салуға атсалысты.
Ленинград үшін күрес шежіресінде Әлия Молдағұлованың есімі мәңгі қалды. Ержүрек мерген қыз III дәрежелі Даңқ орденімен марапатталып, қаза тапқаннан кейін 1944 жылғы шілдеде Кеңес Одағының Батыры атағы берілді. 24-атқыштар бригадасында қызмет еткен З. Оңғарбаева да ержүрек жауынгер ретінде танылды.
Ж. Жабаев — «Ленинградтық өренім» (үзінді)
Ленинградтық өренім,
Мақтанышым сен едің!
Нева өзенін сүйкімді,
Бұлағымдай көремін.
Жабықпағын, Ленинград!
Отан әмір берген шақ.
Сап-сап қол барар,
Қорғап сені ол қалар.
Сталинград шайқасы: шешуші кезең
1942 жылдың жаз-күзінде соғыстың шешуші оқиғалары Еділ мен Дон өзендерінің аралығында өтті. Қазақстанда құрылған бөлімшелер Еділдегі шайқасқа қатысты.
Қаһарман қала Сталинградтың (қазіргі Волгоград) тұрғындары Қазақстанда жасақталған, полковник Г. Сафиуллин басқарған 38-атқыштар дивизиясы жауынгерлерінің ерлігін ерекше атап өтеді. Бұл шайқастарда мергендік қозғалыс кең өріс алды.
Ерлік есімдері
Бауыржан Момышұлы (1910–1982)
Қазіргі Жамбыл (Тараз) облысы, Жуалы ауданы, Көлбастау ауылында дүниеге келген. Жеті жылдық мектептен кейін мұғалім болып еңбек етті. 1932 жылы әскер қатарына шақырылып, кейін қаржы саласында жұмыс істеді.
1936 жылы қайтадан Қызыл Армия қатарына алынып, түрлі әскери бөлімдерде қызмет атқарды. 1941 жылы соғыс басталғанда И. В. Панфилов басқарған 316-атқыштар дивизиясының құрамында майданға аттанды. Соғыс жылдарында батальон, полк, дивизия басқарды.
Қасым Қайсенов (1918–…)
1918 жылғы 23 сәуірде Шығыс Қазақстан облысының Ұлан ауданында дүниеге келген. 1941 жылдың қарашасында Оңтүстік-Батыс майдан штабына жіберіліп, Украина жерін азат ету үшін жау тылына түсірілді. Чапаев атындағы партизан құрамасының үшінші отрядын басқарды.
1944 жылдың соңына дейін Чехословакия, Румыния, Молдавия аумақтарындағы партизан қозғалыстарына қатысты. Соғыстан кейін Қазақстан Жазушылар одағында және баспа мекемелерінде қызмет етті. Соғыс шындығын арқау еткен көптеген еңбектің авторы: «Жас партизандар», «Ажал аузында», «Жау тылындағы бала», «Жау тылында» және т.б.
Соғыс жылдары партизан қозғалысына қатысқан қазақстандықтардың саны 3,5 мыңға жетті. Қарсыласу қозғалысында қазақстандық әйелдер де — Нұрғаным Байсейітова, Тұрғаш Жұмабаева, Жамал Ақәділова және басқалар ерлік көрсетті.
Талғат Бигелдинов (1922–2014)
Кеңес Одағының екі мәрте Батыры, авиация генерал-майоры. 1922 жылғы 5 тамызда Ақмола облысындағы Майбалық ауылында туған. Соғыс жылдарында әскери ұшақты 305 рет көкке көтеріп, ерлігімен танылды. 2014 жылғы 9 қарашада Алматы қаласында дүниеден өтті.
Нұркен Әбдіров
Әуе шайқастарына қатысып, ерлік пен өжеттік танытқан қаһарман. Ол жауын жоюдың мәнін былай түйіндеген: «Егер біз фашистерді құртпасақ, олар біздің түбімізге жетеді…».
17 рет әуе шайқасына қатысып, жаудың 18 танкісін, 46 жүк машинасын және көлігін (соның ішінде оқ-дәрі, жанармай керуендері мен цистерналарын), бірнеше зенит қондырғысын және атыс ұяларын талқандады.
1942 жылғы 19 желтоқсанда серігі Саша Комиссаровпен бірге соңғы рет әуеге көтеріліп, Боков–Пономарев станциясы маңындағы ұрыста жаудың бірқатар күшін жойды.
Хиуаз Доспанова
Ұлы Отан соғысында әскери ұшақпен ерлігімен танылған, ал соғыстан кейін бейбіт өмірде қоғам қайраткерлігімен дараланған қазақтың қаһарманы.
Рақымжан Қошқарбаев (1924–1988)
Берлиндегі Рейхстагқа жеңіс туын тіккен қазақ жауынгері, «Халық Қаһарманы» (1999). 1924 жылғы 19 қазанда Ақмола облысы Ақмола ауданында туған. 1942 жылы әскерге алынып, 1944 жылы Фрунзедегі (Бішкек) жаяу әскер училищесін тәмамдады.
1944 жылғы қазаннан бастап I Белорусь майданының 150-Идрицк атқыштар дивизиясы құрамында взвод басқарды. 1945 жылғы 30 сәуірде Берлин операциясы кезінде жауынгер Григорий Булатовпен бірге Рейхстагқа алғашқылардың бірі болып жетіп, жеңіс туын тікті.
Соғыстан кейін Эльба бойындағы кеңестік оккупациялық әскер бөлімінде қызмет атқарды.
Есте ұстар ой
Қазақстандықтар Брест қамалын қорғады, Мәскеу түбінде жанын шүберекке түйді. Сталинград пен Курск доғасындағы шайқастарда ерекше көзге түсіп, Берлинге дейін жетті. Бұл — ұрпақ жадынан өшпейтін ерлік жолы.
ҰОС кезеңіндегі танымал қару-жарақтар
Судаев пистолет-пулеметі (ППС-43)
1943 жылдан бастап Қызыл Армия ППС-43 пистолет-пулеметтерімен қаруланды. Бұл қару сол кезеңдегі негізгі атқыш қарулардың бірі болды. Көптеген маман ППС-43 үлгісін Екінші дүниежүзілік соғыстағы ең үздік пистолет-пулеметтердің бірі деп бағалайды. Кейін Корея мен Қытай соғыстарында да қолданылды.
ТТ тапаншасы (Тульский Токарев)
Қарапайым конструкциясы, жоғары тоқтату-қирата әсері, ықшамдылығы және ату дәлдігі үшін ТТ (7,62 мм) Қызыл Армияда кең тарады. Оны 1930 жылы Федор Васильевич Токарев жасады. КСРО-да 1952 жылға дейін шығарылып, бірқатар елдерге лицензиясы сатылды.
«Катюша» (БМ-13)
БМ-13 дүркін атыс жүйесі майданда «Катюша» атауымен танылып, Т-34 және Ил-2 техникасымен қатар соғыстың символдарының біріне айналды. 1941 жылы қаруға қабылданып, 14 шілдеде алғаш рет қолданылды.
Шпагин пистолет-пулеметі (ППШ)
ППШ — Ұлы Отан соғысында кең қолданылған атақты атқыш қару. 1940 жылдың соңында әскер қаруына енгізілді. Өндірудің қарапайымдылығы, жоғары атыс қарқыны (минутына шамамен 900 оқ), беріктігі және арзандығы соғыс жағдайында шешуші артықшылық болды. 1951 жылы оның орнын Калашников автоматы басты. ППШ басқа елдерде де шығарылып, Корея мен Вьетнам соғыстарында қолданылды.
Т-34 танкі
Т-34 танкі Калашников автоматымен бірге ХХ ғасырдың әйгілі символдарының біріне айналды. 1940 жылдан бастап жаппай өндіріле бастады. Соғыс жылдарында танк өнерінің мамандары оны жоғары бағалады, тіпті қарсы жақ инженерлері оның негізінде өз шешімдерін жетілдірді деген деректер айтылады. Т-34 әртүрлі кезеңде әлемнің 45 елінің армиясында қолданылып, оның негізінде көптеген үлгілер жасалды.
Қорытынды
Соғыс — тарихтағы ең ауыр сынақтардың бірі. Сол зұлмат жылдарда көрсетілген ерлік, төзім, бірлік — бүгінгі бейбіт өмірдің құны екенін еске салады. Батырлардың есімі ұмытылмайды, ал олардың аманаты — тыныштық пен елдік — келер ұрпаққа мәңгі бағдар.
Ұмытпаймыз ешқашан!