Қасымның тағдырынан дүниесі қымбат
Сабақ тақырыбы
Мұхтар Әуезовтің «Жетім» әңгімесі
Сабақтың мақсаты
- Білімдік: әңгіменің негізгі идеясын ашу, оқушылардың ойын жинақтап, қорытынды жасату.
- Тәрбиелік: ата-ана қадірін түсінуге, айналадағы адамдар тағдырына немқұрайлы қарамауға тәрбиелеу.
- Дамытушылық: өз ойын еркін әрі дәл жеткізу дағдысын дамыту.
Ұйымдастыру және формат
- Көрнекілік
- Талдауға ұсынылатын мәтіндер
- Сабақ түрі
- Жаңа сабақ
- Сабақ әдісі
- Интерактивті топтық жұмыс
Сабақ слайд көрсету арқылы басталады: суреттегі баланың көңіл күйін сипаттау, оның кім болуы мүмкін екенін айту. Одан кейін: «Жетім» сөзін естігенде ойға не келетіні талқыланады (сөз, көл, ел, бала, қариялар т.б.). Соңында: шығарма неге «Жетім» деп аталғаны туралы болжам жасалады.
Сабақ барысы
1) Оқу және мазмұндау
Сынып 4 топқа бөлінеді. Әр топ мәтінді оқып болған соң, топтан бір оқушы қысқаша мазмұнын айтады.
2) Сұрақ-жауап
Мәтін бойынша ой қозғайтын сұрақтар беріледі. Негізгі мақсат — кейіпкер психологиясын, қоғам мен адамгершілік мәселесін ашу.
3) Тілдік жұмыс және қорытынды
Түсініксіз сөздермен жұмыс жасалады, шығарма құндылықтары айқындалады, қарама-қайшылықтар табылады, эссе жазылады. Сонымен қатар балаларды қамқорлыққа алуға бағытталған ұйымдар туралы қысқаша шолу жасалады.
Мәтіннен үзінділердің идеялық өзегі
Ұлы таудың бөктерінде кештің қоңыр салқын желі еседі. Күн батып, ымырт жабылып барады. Күнбатысты қалың қара бұлт басқан. Айналада күңгірт тартқан төбелер түн тыныштығына қарай бойсұнғандай.
Жол үстінде ымырт жабылып, қас қарайған шақта жалғыз келе жатқан баланың ойында үлкен мұң, қабағында қалың қайғы бар. Жүрегін қорқыныш басқан. Оны алға жетелеген — өз тағдыры.
Топтық тапсырмалар
Әр топ өз бөлімі бойынша талдау жасап, дәлел келтіреді. Мақсат — мәтіндегі көркемдік детальдарды және әлеуметтік астарды нақтылау.
1-топ: Табиғат және көңіл күй
- Табиғаттың құлазып, жүдеп, иесіз көрінуінің сыры неде?
- Бір аспан астындағы екі жолаушының (әнші жігіттер мен жалғыз бала) көңіл күйін салыстырып, өмірден мысал келтір.
2-топ: Әже мейірімі және ерте есейту
- Әженің соңғы демі қалғанша Қасым үшін тілек тілеуін өмірдегі қандай жағдайлармен байланыстырар едің?
- Қасымның «ересектігі» шығармада қалай байқалады?
3-топ: Иса бейнесі және отбасы тәрбиесі
- Иса кім? Кейіпкердің іс-әрекетінен қандай мінез ерекшеліктері байқалады?
- Исаның балаларының қылығын еске түсіріп, «тәрбие отбасынан басталады» деген ойды өз пікіріңмен дәлелде.
4-топ: Пана іздеу және трагедиялық шешім
- Жетім бала пананы неден іздеді? Себебін мәтінмен дәлелде.
- Қасым неге жын-перінің соңынан ерді? Бұрын қорқатын еді ғой — бұл нені аңғартады?
Оқиға желісін қысқаша пайым
Қасым — он жасар бала. Алдымен әке-шешесінен, кейін өзі сүйенген кәрі әжесінен айырылады. Әжесі өмірден өтер алдында Қасымның тағдырына алаңдап, баласына мейірім тілейді. Бірақ жетімдіктің «суық жүзі» көп ұзамай анық көрінеді.
Әжесі қайтқан соң жақын туысы Иса Қасымды қолына алады. Алайда жұрт «жетімнің малына қиянат қылма» деп тапсырып бергеніне қарамастан, Қасым мейірімнен гөрі қорлық пен қатыгездікті көбірек сезінеді. Баланың ашу-ыза, шарасыздықпен жасаған қарсылығы ақыры қашуға ұласады.
Қасым тауға қарай жалғыз тартып, үрей мен қараңғылық арасында «елес жетектегендей» күй кешеді. Соңында жол үстінде қатты әлсіреген баланы ән айтып келе жатқан үш жолаушы көреді. Бірақ кеш болады: бала жан тәсілім етеді.
Шығарманың құндылықтары
- 1) Әрбір бала ата-анасымен бірге ғана шынайы бақыт сезінеді.
- 2) Ата-ананың қадірін бағалау — адамдықтың өзегі.
- 3) Тәрбие отбасынан басталады: үйдегі мінез — қоғамдағы әрекетке айналады.
- 4) Немқұрайлық — жетімдік трагедиясын тереңдететін әлеуметтік дерт.
Қарама-қайшы элементтер
Қасым — ойын баласы, бірақ өмір соққысына ерте ұшырап, қайғыны «үлкендерше» көтереді.
Иса — туыс болғанымен, қамқорлық танытпайды; жетімнің тағдырынан гөрі дүниені жоғары қояды.
Қасым — жас әрі үркек, бірақ амалсыздықтан тауға бет алып, қатерге өзі барады.
Иса — «әке орнына әке» болуы керек еді, бірақ баланы қуады, таспен ұрғызады, дұрыс жол көрсетпейді.
Эссе және ойтолғау бағыттары
Автор көтерген әлеуметтік сын
Жазушы бұл әңгіме арқылы қоғам ішінде жанашырлық пен мейірімге орын бермей, менмендік пен байлыққа құмартуды алға шығаратын қатыгез мінезді сынайды. Қиындыққа тап болған жанға қол ұшын беру — тек бір адамға көмектесу емес, қоғамдағы қатыгездік пен қылмыстың алдын алатын адамгершілік ұстаным екенін аңғартады.
Иса бейнесін ашу
Иса — байлық пен қатігездікті өмір өлшеміне айналдырған адамдардың жиынтық бейнесі. Ол Қасымға мейірім төгетін жақын туыс болудың орнына, баланың жүрегін жаралап, өмірдің ащы дәмін ерте татқызады.
Тәрбиелік түйін
Ата-ананы шын жүректен қадірлеп, олардың көңілін қалдыратын болмашы істен де сақ болу керек. Ата-ана жақсылығын бағаламаған адам өзгенің жақсылығын да бағалай алмайды.
Қайғылы жанға қуанышыңды айтып, жүрегін ауыртпа. Тағдыр тәлкегіне түскен адамға жанашыр бол. Ең болмаса, қасынан өткенде сәлем беруді ұмытпа: ол да біреудің баласы, біреудің әкесі не анасы.
Қорытынды сұрақ
Бүгінгі шығармаға сүйене отырып, негізгі ойды қалай түйіндер едіңдер? Қай жерде жүрсеңдер де өмірде өз орнын таба алмай, қиын тағдырға ұрынып, зиянды әдеттерге бой алдырған адамдарға тек жеккөрінішпен қараудан сақ болыңдар: мұндай жағдайдың көбейуіне қоғамдағы «Иса» мінезді немқұрайлық та себеп. Қасым секілді қамқорлыққа зәру құрбы-құрдастарыңа жанашырлық таныту — адамдықтың өлшемі.