Көктем шуағы мол, адам баласына мол ырыс - құт әкелетін мезгіл
Тәрбие сағатының мазмұны
Тақырыбы
Наурыз — жыл басы
Көрнекілігі
- Интерактивті тақта
- Нақыл сөздер
- Қазақтың салт-дәстүрлері туралы суреттер
Мақсаты
Білімдік
Балаларға қазақ халқының ұлы мерекесі — Наурыз мейрамы туралы түсінік беру.
Дамытушылық
Салт-дәстүр туралы білімдерін кеңейту, сөйлеу шеберліктерін жетілдіру, өлеңдер мен мақал-мәтелдер арқылы тіл байлығын дамыту, өз ұлтына сүйіспеншілігін арттыру.
Тәрбиелік
Шынайылыққа, адамгершілікке, ұлтжандылыққа тәрбиелей отырып, салт-дәстүрді, тілді, дінді, әдет-ғұрыпты сақтауға және қастерлеуге баулу.
Шаттық шеңбері
Балалар ортаға шығып, шеңбер құрады. Көктемге ризашылық білдіріп, өлең жолдарын айтады.
Көктем келді, шуақты,
Балаларды қуантты.
Алақай-ау, алақай,
Көктем қандай көңілді!
Наурыз туралы түсінік
Тәрбиеші: Құрметті ұстаздар, ата-аналар, балалар! Көктем — шуағы мол, адам баласына ырыс-құт әкелетін мезгіл. Бұл уақытта мал төлдеп, жерге егін егіліп, диқаншылардың жүзі жадырайды. Күннің нұры күшейіп, қар еріп, жер бусанып, табиғат қайтадан көгере бастайды.
Осындай ғажайып мезгілді мұсылман халықтары жыл басы деп санаған. Бұл күндері табиғатпен бірге барша адамзат та Наурыз тойын тойлайды. Наурыз — ежелгі түркі халықтарының жаңа жыл мейрамы. Парсы тілінен аударғанда «наурыз» сөзі «жаңа күн» деген мағынаны білдіреді.
Негізгі ой
«Жаңа күн» — өткен жылдағы өкпе-ренішті ұмытып, жаңаша бастау, жақсылыққа бет бұру.
Бұл мереке көптеген түркі халықтарында кеңінен аталып өтеді: қазақтар, қырғыздар, өзбектер, тәжіктер және басқа да жұрттар. Наурыз 22 наурыз күні, күн мен түн теңелетін уақытта келеді.
Наурыз таңындағы игі дәстүрлер
Наурыз күні таңертең ата-әжелер мен ағалар қолдарына күрек алып, ал аналар құрт, ірімшік, сүт, піскен ет секілді дәмдерін дайындап, сыртқа шығады. Бұл күн — ізгі іс пен мейірімнің мерекесі.
-
1
«Бұлақ көрсең, көзін аш»
Ағалар төңіректегі бастаулардың көзін ашып, айналаны тазалайды.
-
2
«Бір тал кессең, он тал ек»
Қариялар бұлақ басына тал егіп, көгалдандыруға үндейді.
-
3
Күн-Анаға сәлем, Жер-Анаға ақ тілек
Әйелдер атып келе жатқан Күнге тәу етіп: «Армысың, қайырымды Күн-Ана!» деп иіліп сәлем береді. Кей деректе бұлақ көзіне май құйып, жаңа егілген ағаштарға ақ бүркіп, молшылық тілегені айтылады.
Наурыз — достық, еңбек және бейбітшілік мерекесі. Ұлыстың ұлы күні адамдар ренішті ұмытып, бір-біріне ақ ниетпен ізгі тілек айтады.
Наурыз дастарханы және Наурыз көже
Дастарқанның берекесі
Наурыздағы басты ас — наурыз көже. Ол көктемнің келуін, жаңаруды, молшылықты білдіреді. Наурыз көже дәстүрлі түрде жеті түрлі тағамнан дайындалады.
Халық сенімі
«Наурыз көжені тойып ішсе, жыл бойы тоқшылық болады».
Ұлттық тағамдар
- Бауырсақ
- Шелпек
- Қатық
- Жент
- Наурыз көже
Дастарқанды мол жасау — келер жылдың ырысты, берекелі боларына деген жақсы ырым.
Бата: игі сөздің қуаты
Наурыз күндері жастар үлкендердің батасын алады. Бата — үлкендердің кішілерге беретін ақ тілегі, ықыласы. Сондай-ақ ұзақ сапарға шығарда, игі іс бастарда да бата сұрау — жарасымды дәстүр.
Бата үлгісі
«Ұлыс оң болсын!
Ақ мол болсын,
Қайда барсаң жол болсын!»
«Жаңбырменен жер көгерер, бата менен ел көгерер» деген нақыл сөздің мәні де осында.
Наурыздағы сый-сияпат және ойын-сауық
Дәм: «ұйқыашар»
Наурыз тойы басталғанда, ауыл бойжеткендері жігіттерге арнап соғым етін уызға салып пісіріп, «ұйқыашар» деп аталатын ерекше дәм дайындаған.
Сыйлық: «селтеткізер»
Жігіттер ұнатқан бойжеткендеріне айна, тарақ, иіссу секілді сыйлықтар ұсынған. Мұндай сыйлықтар «селтеткізер» (кей жерде «дір еткізер») деп те аталады.
Ұлттық ойындар
Мереке думаны қызғанда жастар алтыбақан маңында ән айтып, күй тартып, түрлі ойындар ойнаған.
- Көкпар
- Бәйге
- Қыз қуу
- Жамбы ату
- Алтыбақан тебу
Салт-дәстүр және тәрбиелік ұстаным
Салт-дәстүрлер
Қазақ халқы салт-дәстүрге бай. Соның ішінде: қыз таңдау, қыз айттыру, қыз ұзату, беташар және басқа да тағылымды жолдар бар. Тәрбие сағатында «бесікке салу» салтын көрініс арқылы көрсету ұсынылады (ата-аналар сәбиді бесікке бөлеу тәртібін түсіндіріп, балаларға көрсетеді).
Тыйым сөздер (тәртіп ережелері)
- Ешкіммен ренжіспеу.
- Жаман, былапыт сөз айтпау.
- Жаман қылық көрсетпеу.
- Шаш пен тырнақ алмау.
- Іс тігіп, кір жумауға тырысу.
Бұл қағидалар мерекеде тазалықты, жарасымды мінезді, жақсы ниетті сақтауға үндейді.
Көктемнің көркем суреті
Көктемде табиғат та, Жер-Ана да, жан-жануар да түлеп, жаңарады. Адамзаттың бойына қан жүгіріп, тал-терек бүршік жарады. Қазақтың сайын даласын Қызыр баба кезіп, елге құт-береке, бақ-дәулет сыйлайды деген наным бар.
Самарқанның көк тасы еріп, қасиетті қара жер бусанып, кең даланың төсінде қызғалдақтар құлпырып өседі. Ұлан-байтақ Қазақстанда жұрт жеті түрлі дәмнен наурыз көже жасап, ұлттық салт-дәстүр мен әдет-ғұрыпты ұлықтап, Ұлы күнді ерекше қуанышпен қарсы алады.
Тілек
Балалар, Наурыз мерекелеріңіз құтты болсын! Аспанымыз ашық, деніміз сау, еліміз аман, жұртымыз тыныш болсын!
Балалардың өнері: өлең жолдары
Армысыздар, халайық!
Әркез аман болайық.
Наурыз тойын қуанып,
Жылды бірге қарсы алайық!
Наурыз күні — той-думан,
Ортамызды ашайық.
Ән мен күйді төгілдіріп,
Інжу-маржан шашайық.
Күн мен түн теңелді,
Жер шуаққа кенелді.
Соны тойлар ел енді.
Наурыз тойы — салтымыз,
Көгерсін деп халқымыз,
Көшеге тал егеді.
Наурыз тойы — елдің тойы,
Көктем тойы — төлдің тойы.
Ән айтамын күні бойы,
Жақсы көрем Наурыз тойын.
Ата-бабам тойлаған,
Наурызым, армысың!
Қызығына тоймаған
Дархан дала, қырлы шың.
Жақсылыққа бас болып,
Алдымызға ас болып,
Келген Наурыз құт болсын,
Берері тағы мол болсын!
Наурыз келді, балалар,
Көктемді қыр жағалар.
Наурыз тойын тойлайық,
Жаңа жылды қарсы алайық!
Ал, балалар, ойнайық,
Ойнайық та ойлайық.
Күні-түні он үш күн,
Наурыз тойын тойлайық!
Қорытынды бөлім: би мен ойын
Би
- Қыздардың орындауында «Қамажай» биі
- Соңында барлығы «Қара жорға» биін билейді
Ұлттық ойындарды дәріптеу
Қозғалыс ойындары арқылы ұйымшылдық, батылдық, ептілік қасиеттерін дамыту көзделеді.
Ойындар
- Арқан тартыс
- Қол күрес