Сан есімді тіркесті тап
Сабақ барысы
Бұл жоспар сан есімді қайталау, талдау дағдыларын бекіту және сан есімнің сөйлемдегі қызметін меңгертуге бағытталған. Тапсырмалар ойын, мәтінмен жұмыс және тест арқылы жүйелі түрде ұйымдастырылады.
1) Ұйымдастыру кезеңі
- Оқушылармен сәлемдесу.
- Түгелдеу.
- Сынып тазалығына назар аудару.
2) Үй тапсырмасын сұрау (миға шабуыл)
Қайталау сұрақтары арқылы сан есімнің түрлері мен емле ережелері еске түсіріледі.
- 1. Сан есім дегеніміз не?
- 2. Сан есім құрамына қарай қалай бөлінеді?
- 3. -ыншы, -інші, -ншы, -нші жұрнақтары сан есімнің қай түріне тән?
- 4. -лап, -леп, -дап, -деп, -тап, -теп жұрнақтары сан есімнің қай түріне тән?
- 5. Реттік сан есім Рим цифрымен берілсе, қалай жазылады?
- 6. Ай, жыл, ғасыр, күн атауларымен тіркескен реттік сан есім қалай жазылады?
- 7. Цифрмен жазылған сан есімдерге жалғанатын жалғаулар қалай беріледі?
- 8. шамалы, жуық, тарта шылаулары емле бойынша қалай жазылады?
3) Қайталау: сан есімнің мағыналық топтары
Тірек-сызба арқылы сан есімнің мағыналық топтары жинақталып қайталанады.
Негізгі топтар
Есептік, реттік, жинақтық, болжалдық (және т.б.).
Негізгі ой
Сан есім заттың санын, мөлшерін, ретін білдіреді және сөйлемде әр түрлі мүше қызметін атқара алады.
4) Сатылай кешенді талдау
«Мың», «тоғызыншы», «жетеу» сөздері бойынша морфологиялық және мағыналық талдау орындалады.
МЫҢ
- 1. Бір құрамнан тұрады: мың.
- 2. Тұлғасына қарай: негізгі түбір.
- 3. Құрылысына қарай: дара сөз.
- 4. Лексикалық мағынасы: заттың санын білдіреді.
- 5. Грамматикалық мағынасы: сан есім.
- 6. Сұрағы: неше?
- 7. Мағынасына қарай: есептік сан есім.
ТОҒЫЗЫНШЫ
- 1. Екі құрамнан тұрады: тоғыз + ыншы.
- 2. Тұлғасына қарай: негізгі түбір.
- 3. Құрылысына қарай: дара сөз.
- 4. Лексикалық мағынасы: заттың саналуы/ретін білдіреді.
- 5. Грамматикалық мағынасы: сан есім.
- 6. Сұрағы: нешінші?
- 7. Мағынасына қарай: реттік сан есім.
ЖЕТЕУ
- 1. Екі құрамнан тұрады: жеті + у.
- 2. Тұлғасына қарай: туынды түбір.
- 3. Құрылысына қарай: дара сөз.
- 4. Лексикалық мағынасы: жинақталған сан мәнін білдіреді.
- 5. Грамматикалық мағынасы: сан есім.
- 6. Сұрағы: нешеу?
- 7. Мағынасына қарай: жинақтық сан есім.
5) Сергіту жаттығулары
Жұмбақ
Өз құрамында 3 буын, 7 әріп бар. Жалпы әріптері қарауындағыдан 6 есе көп.
Жаңылтпаш
Бес түп алма бестік алғандікі.
Төрт түп алма төрттік алғандікі.
Төрттік алған бес түп алма алмайды.
Бестік алған төрт түп алма алмайды.
(Қ. Мырзалиев)
6) Жаңа тақырып: сан есімнің сөйлемдегі қызметі
Анықтауыш: сан есім заттың санын, мөлшерін анықтап, сөйлемде көбіне анықтауыш қызметін атқарады.
Мысал: Жер шарының үштен екі бөлігін су алып жатыр.
Бастауыш: сан есім атау септікте тұрып бастауыш қызметін атқара алады.
Мысал: Алтау ала болса, ауыздағы кетеді.
Баяндауыш: сан есім жіктеліп, заттанып, немесе көмекші етістікпен тіркесіп баяндауыш болады.
Мысал: Атадан — алтау, анадан — төртеу, жалғыздық көрер жерім жоқ.
Толықтауыш: атау мен ілік септіктен басқа септікте тұрған сан есімдер толықтауыш қызметін атқарады.
Мысал: Білекті бірді жығар, білімді мыңды жығар.
Пысықтауыш: сан есімдер септік тұлғасында да, септелмей де етістіктің алдында келіп, пысықтауыш қызметін атқара алады.
Мысал: Кездесіп жетпіс үште іздегенім.
Пысықтау сөйлемдері
- Қырық — қасиетті сан.
- Алыстан екі адам қараңдап көрінді.
- Жүзден жүйрік, мыңнан тұлпар.
- Ат баспаймын деген жерін үш басады.
- Біз екеу едік.
7) 93-жаттығу: мәтінмен жұмыс
Мәтінді оқып, құрамындағы сан есімдерге сұрақ қойыңдар. Әр сан есімнің сөйлем мүшесі екенін және қандай сөзбен тіркескенін анықтаңдар.
Үлгі
Қанша күн? — он бес — анықтауыш, есептік сан есім.
Мәтін
Он бес күн өткен соң, Бекболаттың аулындағы бір көлік келді.
Аман-есен жиырма үй Бекболаттың аулына көшіп барды.
Бекболат әр кедейге бір-екі соқа жасап берді.
Сарысудың табан балығынан кедейлер екі-үш көлік балық қақтап алды.
Сөйтіп екі жылдың ішінде Бекболаттың төңірегінде қырық шамалы үй ағайындары жиналды.
Талдау үлгісі
- он бес күн — анықтауыш, есептік сан есім.
- бір көлік — анықтауыш, есептік сан есім.
- жиырма үй — анықтауыш, есептік сан есім.
- бір-екі соқа — анықтауыш, болжалдық сан есім.
- екі-үш көлік — анықтауыш, болжалдық сан есім.
- екі жылдың ішінде — пысықтауыш, есептік сан есім.
- қырық шамалы үй — анықтауыш, болжалдық сан есім.
8) «Адасқан әріптер» ойыны
«Дұрыс оқы, сөзін тап; әр тірліктің көзін тап» қағидасымен оқушылар берілген әріптерден мағыналы сөз құрастырады.
Мәтін (талқылауға)
Бес нәрседен қашық бол, адам болам десеңіз.
Өсек, өтірік, мақтаншақ, еріншек, бекер мал шашпақ — бес дұшпаның, білсеңіз.
Талап, еңбек, терең ой, қанағат, рақым — ойлап қой, бес асыл іс, көнсеңіз.
Қосымша жұмбақ
Бір ағашта 38 алма бар. Оны алып жемек болсаң, оның 12-сі тамағыңнан еркін өтеді, қалғандары қақтығып өтеді.
9) Семантикалық карта №1
Сан есім түрлерін, сұрақтарын және сөйлемдегі қызметін сәйкестендіру арқылы бекіту жұмысы жүргізіледі.
10) Сөзжұмбақ
Тақырыпты қорытындылау үшін сан есім және «жеті» санына қатысты танымдық сұрақтар беріледі.
- 1. 5 кг-ға жуық салмақ өлшемі
- 2. Жеті жұттың бірі
- 3. Сан есімнің сөйлемдегі негізгі қызметі
- 4. Адам ағзасындағы жеті бөлік
- 5. Жеті септіктің бірі
- 6. Математикалық таңба
- 7. Жеті қазынаның бірі
11) Домино ойыны (сәйкестікті табу)
Үлгі: Ол үйге төртте келді.
Үлгі: Бидай өңді.
12) Қорытынды: сандық тест
Оқушылар сан есімнің сөйлемдегі қызметін анықтауға арналған тест тапсырмаларын орындайды.
1-сұрақ
Сан есім қандай сөйлем мүшесі болып тұр?
Алпысыншы жылдарда қазақ жастары арасында дүрілдеп таралған белгілі әндер Еспаев пен Қалдаяқовтікі.
- 0) Анықтауыш
- 1) Бастауыш
- 2) Пысықтауыш
- 3) Баяндауыш
- 4) Толықтауыш
2-сұрақ
Сан есімнің сөйлемдегі атқарып тұрған қызметін көрсетіңіз.
Жеті жұрттың тілін біл.
- 0) Анықтауыш
- 1) Толықтауыш
- 2) Бастауыш
- 3) Баяндауыш
- 4) Пысықтауыш
3-сұрақ
Жарты, жарым, ширек сөздері қалай жазылады?
- 0) Бірге жазылады
- 1) Бөлек жазылады
- 2) Дефис арқылы жазылады
- 3) Бірігу арқылы жазылады
- 4) Қосылып жазылады
4-сұрақ
Қай қатардағы сан есімдер арасына дефис қойылмайды?
- 0) Екі-екіден
- 1) 4 мыңға тарта
- 2) 30–40-тай
- 3) Бес-алты
- 4) Бір партаға екі-екіден отыра кетті
5-сұрақ
Емлеге сай жазылған сан есімді көрсетіңіз.
- 0) 6-ны 2-ге бөл
- 1) ХІ-сынып
- 2) 2030-жыл
- 3) 60-тай үй
- 4) Алты-бүтін
6-сұрақ
Жіктелген есім сөздердің 3-жақтағы жалғауын көрсетіңіз.
- 0) бар
- 1) -ды
- 2) жоқ
- 3) тұр
- 4) -мын
7-сұрақ
Сан есімді тіркесті табыңыз.
- 0) Сарқырап аққан өзен
- 1) Жарқыраған жаз
- 2) Күзгі суық
- 3) Екі жас
- 4) Кәрі-жас
8-сұрақ
Есептік сан есімді тіркесті табыңыз.
- 0) Алтау ала болмай
- 1) Екі-екіден кіру
- 2) Он шақты ірі қара
- 3) Бес-алты жыл
- 4) Бір қадам
13) Маркировка кестесі
Білемін
Алдыңғы білімді қысқа түйіндеу.
Білгім келеді
Тақырып бойынша сұрақ құрастыру.
Үйрендім
Сабақ соңындағы нәтижені белгілеу.
14) Үй тапсырмасы
182–183–184-жаттығулар.
15) Бағалау
Оқушылардың сабаққа қатысуы, тапсырмаларды орындау сапасы және тест нәтижесі бойынша білім деңгейі бағаланады.