Түрішілік күрес
§41. Тіршілік үшін күрес: түрішілік және түраралық күрес
Тіршілік үшін күрес — ағзалардың қорек, мекен ету ортасы, жұптасу мүмкіндігі және басқа да ресурстар үшін өзара бәсекелестігі. Ол бір түрдің дарақтары арасында да, әртүрлі түрлер арасында да жүреді және табиғи сұрыпталудың тиімділігін айқындайтын негізгі факторлардың бірі.
Түрішілік күрес
Бір түр дарақтары арасындағы бәсекелестік; көбіне ең шиеленісті форма.
Түраралық күрес
Әртүрлі түрлер арасындағы ресурстар үшін талас және өзара ықпал.
Абиоздық факторлар
Өлі табиғат ықпалдары: жарық, ылғал, температура, топырақ құрамы.
Сабақтың мақсаттары
- Білімділік: тіршілік үшін күрестің түрлерін түсіндіру және оның жануарлар мен өсімдіктерде әртүрлі бағытта жүретінін нақтылау.
- Дамытушылық: жұппен және топпен жұмыс істеу дағдыларын қалыптастыру.
- Тәрбиелік: бір-бірін құрметтеуге, пікірін ашық әрі дәл айтуға баулу.
Сабақтың барысы
- 1 Ұйымдастыру кезеңі: оқушыларды түгендеу, назарын сабаққа аударту.
- 2 Үй тапсырмасын тексеру: сұрақ-жауап арқылы білімді нақтылау.
- 3 Жаңа материалды түсіндіру: түрішілік күрестің себептері, көріністері және салдары.
- 4 Бекіту: талқылау және қорытынды сұрақтар.
- 5 Қорытынды: негізгі ұғымдарды жинақтау.
Үй тапсырмасын тексеруге арналған сұрақтар
1) Эволюциялық үдерісте тіршілік үшін күрестің рөлі қандай?
Неліктен ол табиғи сұрыпталудың өзегіне айналады?
2) Өсімдіктер мен жануарларда болатын күрес түрлеріне мысал келтіріңдер.
Түрішілік, түраралық және абиоздық факторлармен күресті салыстырыңдар.
3) «Кездейсоқтық» (кездейсоқ құбылыс) ұғымын қалай түсіндіресің?
Ол популяцияда қандай өзгерістерге әкелуі мүмкін?
4) Адам жабайы табиғатта қандай сұрыптау түрлерін байқатады?
Мысалдар арқылы дәлелде.
5) Күрестің қай түрі ең күшті (ең шиеленісті) болады? Неге?
Дәлел ретінде нақты биологиялық жағдайларды ата.
Түрішілік күрес: ең шиеленісті бәсекелестік
Түрішілік күрес — бір түрге жататын дарақтар арасындағы бәсекелестік. Ол көбіне ең қатал әрі шиеленісті болады, өйткені бір түрдің дарақтары бірдей қажеттіліктерге ие және бірдей ресурстарды пайдаланады. Мұндай жағдайда әлсіз дарақтардың жойылуы жиілеп, табиғи сұрыпталу айқын көрінеді.
Классикалық мысалдар
- Бұғылар мен басқа жануарларда күйлеу кезіндегі бәсекелестік (жұптасу мүмкіндігі үшін).
- Қарағайлы немесе шыршалы ормандарда бір түр өсімдіктерінің жарық үшін таласы.
Бәсекелестік қашан басталады?
Түрішілік күрес кей жағдайда тууына дейін басталады. Көп ұрпақ беретін сүтқоректілерде (мысалы, тышқандарда, иттерде) бір ұядағы ұрпақ салмағы мен мөлшері жағынан біркелкі болмайды. Бұл ұрықтардың ана ағзасынан келетін қоректік заттар үшін бәсекеге түсетінін көрсетеді: қоректі көбірек пайдаланған, дамуы тез жүрген ұрықтар мықтырақ болып, тірі туу мүмкіндігі артады.
Туылғаннан кейінгі бәсекелестік
Туғаннан кейін бәсекелестік күшейеді: бір ұядағы балапандар немесе күшіктер ата-енесі әкелген қорекке таласады. Жалпы, бір маусымда ұрпақ саны неғұрлым көп болса, түрішілік күрес те соғұрлым күштірек болады.
Дарақ тығыздығын «тежеу» тетігі
Түрішілік күрес популяциядағы ұрпақ тығыздығын табиғи түрде реттей алады: дарақ көбейген сайын ресурстарға қысым артып, өлім-жітім ұлғаяды.
Мысал: теңіз шошқасы (ұяластар)
Ұрпақ саны артқан сайын ұяластардағы өлім-жітім деңгейі өсетіні байқалған.
| Туған дарақ саны | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 |
|---|---|---|---|---|---|
| Өлім-жітім, % | 22% | 27% | 38% | 45% | 70% |
Өсімдіктердегі түрішілік күрес: тәжірибелік дерек
Түрішілік күрес жануарларда ғана емес, өсімдіктерде де айқын байқалады. Бір тәжірибеде бір түрдің тұқымы бірдей көлемдегі үлескілерге себілген: тұқым саны мен өнгіштігі бірдей болғанымен, топырақ жағдайы әртүрлі болған.
Тыңайтылған топырақ
Өлім-жітім: 16,5%. Өскін биіктігі орташа мөлшерден 40–50% жоғары.
Тыңайтылмаған топырақ
Өлім-жітім: 36%. Ресурстар тапшылығы бәсекені күшейтеді.
Қорытынды: бір аумақта бір түр дарақтары көбейген сайын бәсеке күшейеді, ал өлім-жітім артады. Бұл табиғи сұрыпталудың тиімді жұмыс істеуіне жағдай жасайды.
Түрішілік күрестің негізгі бағыттары
1) Қорек үшін
Қоректің жетіспеуі дарақтардың тірі қалуына тікелей әсер етеді.
2) Жыныстас әріптесі үшін
Жұптасу мүмкіндігі үшін бәсеке, әсіресе аталықтар арасында, жиі қақтығысқа әкеледі.
3) Аумақ үшін
Мекен ету аймағын қорғау — қорек пен қауіпсіздікке қол жеткізудің жолы.
Ескерту: өсімдіктердегі ерекшелік
Өсімдіктерде «жыныстас әріптесі үшін күрес» өздігінен тозаңданатын түрлерде шартты сипатта болады.
Тура және жанама күрес
Түрішілік те, түраралық та күресті тура және жанама деп бөлуге болады. Тура күресте дарақтар ашық қақтығысады, ал жанама күрес ресурстарды «алдын ала» иелену немесе орта жағдайын өзгерту арқылы байқалады.
Тура күреске мысалдар
- Аталықтардың аналықты иелену үшін қақтығысы (әтештер, қоңыздар, иттер, мысықтар, морждар).
- Аумақ үшін талас (қоңыр аю, арыстан және т.б.).
Күрделі жағдайлар
Қорек тапшылығы немесе әлеуметтік құрылымның өзгеруі кейбір түрлерде ерекше мінез-құлыққа әкелуі мүмкін: ересек дарақтардың өз түрінің жас дарақтарына шабуыл жасауы (мысалы, қорек жетіспегенде немесе топ жетекшісі ауысқанда).
Сабақтағы жұмыс кезеңдері
Қызығушылықты ояту
- «Күрес» ұғымының мағынасын ашу, терминге анықтама беру.
- Тірек сөздер арқылы негізгі түсініктерді нақтылау: түрішілік, түраралық, абиоздық факторлармен күрес.
Мағынаны тану (Ойлан – жұптас – талқыла)
- Түрішілік күрес қандай жануарлар мен өсімдіктер арасында, қандай себептермен жүреді? Нәтижесі немен аяқталуы мүмкін?
- Ең шиеленісті күрес сүтқоректілерде қай кезеңнен басталады? Мысал келтір.
- Теңіз шошқасында ұрпақ саны мен өлім-жітім арасындағы байланысты деректермен түсіндір.