Сөзден сөзді ізде ойыны
Психологиялық ойындар мен жаттығулар жинағы
Бұл материал оқушылармен және жас мамандармен жұмыс барысында қолданылатын психологиялық ойындар мен сергіту жаттығуларының ықшам әрі жүйеленген топтамасы. Негізгі назар — логикалық ойлау, ес, эмоцияны басқару, қарым-қатынас мәдениеті және топтық өзара әрекет дағдыларын дамытуға бағытталған.
Негізгі бағыттар
- Ойлау және есте сақтау
- Эмоцияны тану және реттеу
- Коммуникация және сенім
Ұсынылатын формат
- Шеңберге тұру/отыру
- Жұптық және топтық жұмыс
- Қысқа нұсқаулық + талқылау
Нәтиже
- Топтың белсенділігі артады
- Қатысушылардың көңіл-күйі көтеріледі
- Өзіндік рефлексия қалыптасады
Ойлау мен есте сақтауды дамытуға арналған жаттығулар
«Суреттерді аяқтайық»
Мақсаты: логикалық ойлауын, көру арқылы есте сақтауын және ойша жұмыс істей алуын дамыту.
Өткізу тәртібі:
- Алдын ала тақтаға мысық пен қоянның құлақтары салынған плакат ілінеді.
- Оқушылардың көздері шарфпен байланып, кезекпен шығады.
- Бірі денесін, бірі басын, бірі аяғын салады — сурет осылайша жалғасады.
«Түрлі-түсті доптар»
Мақсаты: есту арқылы есте сақтауды дамыту.
Нұсқау (диктант үлгісі):
Қағаз бетіне екі кішкентай доп салыңыз: біреуі — қызыл, біреуі — жасыл. Қызыл мен жасыл доптың ортасына үлкен көк доп салыңыз. Жасыл доптың жанына кішкентай сары доп қосыңыз.
«Сиқырлы жұмыртқа»
Мақсаты: қиялды, шығармашылық ойлауды және бейнелі қабылдауды дамыту.
Әр оқушыға жұмыртқа пішініндегі форма беріледі. Міндет — оны жаңа зат пайда болатындай етіп аяқтап сурет салу. Соңында әр қатысушы өз жұмысын қысқаша таныстырады.
«Сөзден сөзді ізде»
Мақсаты: сөздік қорды, жылдам ойлауды және икемділікті дамыту.
Бір сөз беріледі. Сол сөздің әріптерінен мүмкіндігінше көп жаңа сөз құрастырылады. Көп сөз құрастырған ойыншы жеңімпаз болады. Мысалы: «Трансформатор» сөзінен әртүрлі сөздер құрастыру.
Эмоцияны тану және реттеу
«Менің көңіл-күйім»
Мақсаты: көңіл-күйді түсіну, бақылау және дұрыс бағалау дағдыларын қалыптастыру.
Қатысушыларға бланк беріледі. Әрқайсысы қазіргі көңіл-күйін символ, түс немесе шағын сурет арқылы бейнелейді. Соңында қысқа пікір алмасу өткізіледі.
«Көңіл-күй неге ұқсас?»
Мақсаты: эмоцияны сөзбен жеткізу және өзіндік рефлексияны дамыту.
Ойыншылар бүгінгі көңіл-күйі қай жыл мезгіліне, ауа райына немесе табиғат құбылысына ұқсайтынын айтады. Мысалы: «Менің көңіл-күйім көгілдір аспандағы жылы, жұмсақ күннің көзіне ұқсайды. Ал сенің ше?».
Жүргізушіге ескерту:
«Суық», «жаңбырлы», «түнерген аспан» сияқты сипаттамалар қобалжу немесе агрессивті күйдің көрсеткіші болуы мүмкін. Қорытындыда топтың жалпы эмоциялық фонын жұмсақ түрде талқылаңыз.
Кешіру және ішкі жеңілдеу: «Өкпені еріту»
Мақсаты: ренішті босату, кешіруге қадам жасау және ішкі тыныштықты нығайту.
- 1 Тыныш отырыңыз, денеңізді босаңсытыңыз. Өзіңізді қаракөлеңкеде театрда отырмын деп елестетіңіз.
- 2 Алдыңыздағы шағын сахнаға кешіруіңіз керек адамды елестетіп қойыңыз (қазіргі немесе бұрынғы жағдай маңызды емес).
- 3 Оны жақсы күйде, жүзіне күлкі үйірілген, бақытты қалпында көріңіз. Бірнеше минут бейнені анық ұстап тұрыңыз.
- 4 Содан кейін ол бейнемен қоштасыңыз. Кейін сахнаға өзіңізді қойып, өзіңізді де бақытты, жайлы күйде елестетіңіз.
- 5 Бұл әлемдегі жақсылық барлығына да жеткілікті екенін оймен бекітіңіз.
«Тазару» тыныс алу жаттығуы
Мақсаты: психикалық қысымды төмендету және өзін-өзі реттеу.
Терең дем алып, демді толық шығарыңыз. Денеңізді босатыңыз да, ішіңізден мына сөздерді айтыңыз:
«Мен өмір сүруіме кедергі келтіретін барлық өкпе мен реніштен тазарғым келеді. Мен қысымнан босаймын. Ескі өкпе-наздан арылғым келеді. Мен жанға рахат пен жайбарақаттықты сезінемін. Мен өз қалпымдамын, өмірімнің ағынымен алға жылжимын. Мен өкпені ұмыттым — кешірдім.»
Қарым-қатынас, сенім және топтық бірлік
«Мен басқаның көзімен»
Бір оқушы ортаға шығады. Қалған қатысушылар оның қандай адам екені туралы өз ой-пікірін айтады (жұмсақ, құрметті формада). Оқушы өзін басқаның көзімен танып, өзіндік бағасын нақтылауға мүмкіндік алады.
«Мен қандай адаммын?»
Әр қатысушы өз бойындағы жағымды және жағымсыз қасиеттерді атайды. Соңында ортақ қорытынды жасалып, дамытуға болатын дағдылар белгіленеді.
«Ұқсастық шегі»
Қатысушылар жұптасып отырады. Жұбына қарап, ұқсастықтарын тауып жазады. Кейін оқып, қысқаша ой бөліседі.
«Мен саған сенемін»
Әуен қойылады. Жұптар бір-бірінің көзіне қарап отырады да: «Мен саған сенемін… өйткені сен жақсы адамсың» деп жалғастырып, бір-біріне жылы сөз айтады.
«Сиқырлы сөздер»
Мұғалім кез келген өтінішті айтады, ал оқушы оны әдепті түрде қайта құрастырып айтуы керек. Мысалы: «Айнаш, дәптерді бер» → «Айнаш, өтінемін, дәптерді берші».
«Есте қалған қызықты оқиға»
Топ шеңберге отырады. Доп бір-біріне кезектесіп беріледі. Допты ұстаған адам есте қалған қызықты оқиғаны қысқаша айтады.
Қимыл-қозғалыс және сергіту ойындары
«Атомдар мен молекулалар»
Әр қатысушы — жеке «атом». Жүргізуші белгі бергенде атомдар қозғалып, бір-бірімен жеңіл қақтығысады. Кейін жүргізуші «молекула» қанша атомнан тұратынын айтады — қатысушылар сол санға сай бірігіп тұруы керек. Молекулаға кірмей қалғандар ойыннан шығады.
«Сәлемдесу ойыны»
Жүргізуші қалай амандасу керегін айтады, ал қатысушылар тез қимылдап, бір-бірімен солай амандасады: көзбен, қолмен, иықпен, құлақпен, тіземен, иекпен, өкшемен, арқамен.
«Кім нені жақсы көреді?»
Барлығы орындықтарға отырады. Жүргізуші сұрақ қояды: «Кім балмұздақты жақсы көреді — тұрсын», «Кім өзін батырмын деп есептейді?», «Кім сары түсті ұнатады?» сияқты. Сәйкес келетіндер орнынан тұрады.
«Сантики, Фантики, Лимпопо»
Бір бала бөлмеден шығады. Топ ішінен «жүргізуші» таңдалып, қимылдарды көрсетеді, қалғандары қайталайды. Сыртта тұрған бала кіріп, кім жүргізуші екенін табады. Тапса — жүргізуші сыртқа шығып, ойын жалғасады.
«Қолдағы хат»
Жұптар қарама-қарсы тұрады. Біреуі көзін жұмып, алақанын созады. Екіншісі оның алақанына баспа әріптермен «хат» жазады. Көзі жұмулы қатысушы қандай әріп жазылғанын табуға тырысады. Әр жаңа әріп алдында алдыңғысы «өшіріліп» отырады.
«Тасбақалардың жүгіруі»
Ерекшелігі: мәреге ең соңғы болып жеткен ойыншы жеңеді. Барлығы қозғалыста болуы керек, бірақ қимыл әдейі баяу орындалады.
«Тыныштықты жақсы көретін патша»
Бір бала — «патша». Ол шуды ұнатпайды, бәрі аяқтың ұшымен, тыныш қозғалады. Патша бөлмені аралап, бір баланың мұрнына саусағын тигізсе, ол бала патшаның артынан аяқтың ұшымен ере бастайды. Барлығы жиналған соң, патша «Ш-ш-ш» деп бір баланы қайта орнына жібереді. Ойын осылай жалғасады.
«Кездесу»
Жай әуенмен қатысушылар екі шеңбер болып, бір-біріне қарама-қарсы бағытта айналады. Әуен тоқтағанда, қарсы тұрған жұп бір-біріне қарап, жақсы қасиетін айтып береді.
Қосымша көңілді форматтар
«Көкөністер арқылы ұрысамыз»
Ұрысу кезінде жағымсыз сөздердің орнына көкөніс атауларын қолдану ұсынылады. Бұл тәсіл агрессияны жұмсартып, күлкі арқылы шиеленісті азайтады.
«Жағымды сөздер»
Қатысушылар шеңберде отырады. Жүргізуші бір адамға доп лақтырып, жағымды сөз айтады. Допты алған адам келесісіне жылы сөз айтып, ойын жалғасады. Жағымды сөз бір-ақ сөзден тұруы мүмкін.
«Жунглидағы жаңбыр»
Қатысушылар бірінің артынан бірі шеңбер жасап тұрады. Жүргізуші ауа райын сипаттаған сайын, алдыңғы адамның арқасына сәйкес қимылмен «жаңбыр», «жел», «дауыл», «бұршақ» әсерін бейнелейді (жеңілден күштірекке және кері).
Құндылық, әдеп және әділдік тақырыптары
Ізеттілік туралы ертегі тыңдау
Қатысушылар ізеттілік туралы ертегіні тыңдап, кейін кейіпкерлердің әрекетін талқылайды: қандай сөздер мен қылықтар қарым-қатынасты жақсартады, қандайы қиындатады.
«Ең жақсы ойыны» (мамандықты болжау)
Қатысушылар екі топқа бөлінеді. Әр топ берілген мінездемелер қай мамандыққа сай келетінін табады. Мысалы: «ең ақшалы», «ең жасыл», «ең тәтті», «ең күлкілі», «ең ұсқынсыз», «қарым-қатынасы ең күшті», «ең жауапты», «ең салмақты».
«Жағдайлы волейбол» (әділдік пен әділетсіздік)
Мұғалім әділдік пен әділетсіздікті сипаттайтын жағдайларды айтады. Дұрыс деп есептелген жауапқа бала допты қағып алады, ал бұрыс жауапқа — қағып алмайды. Соңында қысқаша талқылау жасалады.
Сезім мүшелері мен қабылдауды дамыту
«Таңғажайып дорба»
Дорбаға бірнеше жеміс пен көкөністің бөліктері салынады. Баланың көзі жабылады, ол дорбадағы заттың дәмін татып көріп, қай жеміс/көкөніс екенін, дәмі, иісі, формасы және түсі туралы сипаттап айтады.
«Әрқашан күн сөнбесін!»
Тақтаға бұлт басқан күннің суреті ілінеді. Әр бұлтта тапсырмалар жазылады. Тапсырмалар орындалған сайын «күн ашылып», позитивті атмосфера күшейеді.
Аффирмациялар
Қатысушыларға қысқа, нақты аффирмациялар ұсынылады. Оларды дауыстап айтуға немесе іштен қайталауға болады:
- «Ол жасаған іс менің де қолымнан келеді»
- «Мен — жетістікке жететін адаммын»
- «Менің жағдайым күннен күнге жақсарып келеді»
Талқылау және рефлексияға арналған тақырыптар
«Менің қиыншылықтарым»
Қатысушылар бастарынан өткен қиыншылықтарды еске түсіріп, ортаға салады. Өзгелермен ой бөлісу арқылы қолдау мен түсіністік қалыптасады.
«Ассоциация: Жанұя»
Психолог доп лақтырып, ата-анаға немесе қатысушыларға сұрақ қояды, олар жауап береді. Тақырып — «жанұя» туралы ассоциациялар, құндылықтар және өзара қолдау.
Жас мамандардың кәсіби бейімделуіне арналған тренинг туралы анықтама
Мақсаты: жас мамандардың кәсіби сана шеңберін кеңейту, кәсіби іс-әрекет барысында туындайтын қиындықтарды шешу дағдыларын дамыту, психикалық қысымды төмендету және ішкі психологиялық ресурсты күшейту.
Қатысушылар
Барлығы 6 жас маман қатысты.
Бастапқы кезең
Іс-шараның мақсат-міндеттері түсіндіріліп, амандасу рәсімі өткізілді.
Танысу
Қатысушылар өздері туралы кеңірек айтып, бір-бірімен жақынырақ танысты.
Қосымша түрде оң және сол ми жарты шарларының басымдылығын анықтауға арналған қысқаша тест және оптимистік бағдарды анықтауға арналған сауалнама алынды. Жаттығулардан кейін қатысушылардың көңіл-күйі көтеріліп, сергіп, рухани жағынан толыға түсті.