Ұрықтану қандай процесс
Биология (8-сынып): Ұрықтану, жүктілік және ұрықтың жатыр ішінде дамуы
Бұл материал ұрықтың дамуын (эмбриогенезді) түсіндіруге, негізгі кезеңдерді жүйелеуге және оқушылардың есте сақтау мен ойлау қабілеттерін дамытуға бағытталған.
Білімдік мақсат
Ұрықтың дамуы туралы ғылыми түсінік қалыптастыру.
Дамытушылық мақсат
Есте сақтау мен логикалық ойлауды дамыту.
Тәрбиелік мақсат
Ұқыптылыққа, тазалыққа және гигиеналық мәдениетке баулу.
Эмбриогенез: ұрықтың дамуы деген не?
Эмбриогенез (грек. embryon — ұрық, genesis — шығу тегі) — ұрықтанған сәттен бастап жұмыртқадан жарып шығуға немесе дүниеге келуге дейінгі ұрықтың даму кезеңі.
Эмбриогенездің алдында ұрық алды кезеңі болады: бұл уақытта жұмыртқа жасушасы пісіп-жетіледі, өседі және белгілі пішінге енеді. Ал эмбриогенезден кейін постэмбрионалдық даму жалғасады — бір ғана жасушадан әртүрлі ұлпа мен мүшелері бар, өздігінен тіршілік ете алатын көпжасушалы ағза қалыптасады.
Маңызды мысал
Кейбір жануарларда (мысалы, тікентерілілерде) ұрық дамудың ерте кезеңінде қабықшадан шығып кетеді, ал негізгі өзгерістер постэмбрионалдық кезеңде жүреді.
Ұрық дамуының негізгі кезеңдері
Жануарлардың көпшілігінде эмбриогенез ұрықтанудан (кейде партеногенез нәтижесінде) кейін бірізді кезеңдер арқылы өтеді: бөлшектену, гаструляция, нейруляция, гистогенез, органогенез және системогенез.
1) Бөлшектену (cleavage)
Біржасушалы ұрықтың көп мәрте бөліну арқылы көпжасушалы күйге өтуі. Нәтижесінде бластула түзіледі.
Бластула түрлері
- Сүтқоректілерде — бластоциста (стерробластула)
- Құстар мен бауырымен жорғалаушыларда — дискобластула
- Қосмекенділерде — амфибластула
- Қандауыршада — целобластула
2) Гаструляция
Бұл кезеңде ұрық жапырақшалары қалыптасады және жіктеледі: эктодерма (сыртқы), энтодерма (ішкі), мезодерма (ортаңғы).
3) Нейруляция
Жүйке түтігі түзіледі — бұл жүйке жүйесінің дамуына негіз болады.
4–6) Гистогенез, органогенез, системогенез
- Гистогенез — ұрық жапырақшаларынан ұлпалардың қалыптасуы.
- Органогенез — ұлпалардан мүшелердің түзілуі.
- Системогенез — мүшелерден жүйелердің қалыптасуы.
Дифференциация және жасушалардың мамандануы
Эмбриогенездің ерте кезеңдерінде эмбрион жасушалары көптеген бағытта дамуға қабілетті. Уақыт өте әртүрлі факторлардың әсерінен олар детерминацияланады, яғни белгілі бір бағытқа «бекітіледі» және құрылымы мен қызметі жағынан маманданады.
Мысал: эктодермадағы мамандану
Эктодермадан жүйке жүйесі дамитын аймақта бас миы бөліктері жіктеледі. Көз бастамасы қалыптасып, кейін көру жасушаларының түрлері — таяқшалар мен сауытшалар — пайда болады.
Тұқым қуалау аппараты және гендердің рөлі
Ұрықтың дамуы жасушадағы тұқым қуалау аппаратымен анықталады. Ядроның хромосомаларында көптеген гендер орналасады; әр ген белгілі бір ақуыздың құрылысы туралы ақпаратты кодтайды. Ата-анадан берілген белгілер эмбриогенез кезінде біртіндеп іске асады.
Неге барлық гендер бірдей жұмыс істемейді?
Әр жасуша бөлінген сайын гендердің толық жиынтығын алады. Бірақ әр ұлпада тек сол ұлпаға қажет ақуыздарды синтездейтін гендер ғана белсенді болады. Сондықтан эмбриогенез гендердің «қосылуы» мен «өшуіне» тәуелді.
Ген → ақуыз → ұлпа қалыптасуы
Дифференциация факторлары белгілі гендерді іске қосады, гендер қажетті ақуыздарды синтездейді, ал ақуыздар жасушалардың мамандануын қамтамасыз етеді.
- Гемоглобин — эритроциттердің қалыптасуында
- Миозин — бұлшықет тінінің дамуында
- Ферменттер мен гормондар — әртүрлі бездердің қалыптасуында
Ғылымдағы ашық сұрақ
Ұрық дамуы кезінде гендердің нақты қалай қосылып-ажырайтыны толық анықталмаған. Сондай-ақ жасуша пішінінің өзгерісін, қозғалысын және бағытталуын реттейтін кейбір ақуыздар әлі де аз зерттелген.
Дамудың аяқталуы: қабықшадан шығу немесе дүниеге келу
Эмбриогенез соңында ұрықтың қабықшадан шығуы немесе тууы үшін қажетті бейімделулер іске қосылады: қабықшаны ерітетін ферменттер синтезделуі мүмкін немесе қауызды жарып шығуға көмектесетін арнайы құрылымдар қалыптасады.
Қорытынды
Эмбриогенез — ұрықтанған сәттен бастап жұмыртқадан жарып шығуға немесе туғанға дейінгі ұрықтың дамуы. Бұл үдеріс жасушалардың бөлінуі, ұрық жапырақшаларының қалыптасуы, ұлпа-мүше-жүйелердің түзілуі және гендердің реттелген жұмысы арқылы жүзеге асады.
Бекіту сұрақтары
- 1.Ұрықтану қандай процесс?
- 2.Сыртқы ұрық жапырақшасынан (эктодермадан) қандай мүшелер немесе жүйелер түзіледі?
- 3.Ұрықта неше ұрық жапырақшасы түзіледі?
Үй тапсырмасы
§58 тақырыбын оқу және негізгі кезеңдердің анықтамаларын қайталау.