Қазақша рефераттар

Еріндік және езулік дауысты дыбыстардан басталатын сөздер жазу

Сабақта үшөлшемді әдістемелік жүйені қолдану тәжірибем

Мен сабақтарымда Үшөлшемді әдістемелік жүйені (ҮӘЖ) қолданамын. Бұл жүйе педагогикалық технологияның маңызды әдіснамалық негізі ретінде оқыту сапасын жүйелі түрде арттыруға мүмкіндік береді. Қазақ тілі мен әдебиеті сабақтарында оны қолданудың тиімді тұстары айқын: оқушының ынталануы, тұрақты қызығушылығы, шығармашылық әлеуеті және функционалдық сауаттылығы дамиды.

5-сыныпта қазақ тілінің негізгі салаларының бірі — фонетика міндетті түрде оқытылады. Төменде «Еріндік және езулік дауысты дыбыстар» тақырыбы бойынша жаңа сабағымның құрылымын (ҮӘЖ логикасымен) қысқа әрі жүйелі түрде ұсынамын.

Сабақтың логикасы: «көпір» және топтық меңгеру

Сабақ басында «көпір тапсырмалары» беріледі: олар өткен тақырыптарды еске түсіріп, жаңа материалды меңгеруге негіз болатын қайталау жұмысын атқарады.

Топтық жұмыс кезеңі

  • Оқушылар Білу – Түсіну – Талдау – Жинақтау деңгейлеріне сай тапсырмаларды өздері толтырады (10 минут).
  • Жауаптар мұғаліммен бірге талданады (10 минут).
  • Нәтиже ауызша мадақтаумен бекітіледі.

Неге бұл маңызды?

Оқушы ақпаратты дайын күйінде алмай, өз бетімен құрастырады. Бұл әрекет оқу мотивациясын арттырып, түсінуді тереңдетеді және жауапкершілікті күшейтеді.

Тақырыпты меңгерту қадамдары (ҮӘЖ бойынша)

1-қадам: «Білу» (теориялық ақпаратты іріктеу)

«Кім? Не? Қандай? Қай? Қашан? Не істеді?» сияқты сұрақтар арқылы тақырыптың негізгі мазмұны іріктеледі. Бұл кезеңде оқушы анықтамаларды, белгілерді және мысалдарды нақтылап алады.

Үлгі тапсырма: бос орынға қажетті сөздерді қой

  1. Еріннің дөңгеленіп, алға қарай созылуы арқылы жасалған дауысты дыбыстарды еріндік дауыстылар деп атаймыз.
  2. Езудің кейін қарай тартылуы арқылы жасалған дауысты дыбыстарды езулік дауыстылар деп атаймыз.
  3. Еріндік дауыстылар: о, ө, у, ұ, ү
    Езулік дауыстылар: а, ә, е, э, ы, і, и

2-қадам: «Түсіну» (себеп–салдарды дәлелдеу)

«Неге? Неліктен? Себебі? Не үшін?» сұрақтары арқылы оқушы өз жауабын дәлелдеп, түсіндіреді. Бұл кезеңде дайын білім тереңдетіледі.

Еріндік дауыстылар

Неліктен о, ө, у, ұ, ү еріндік дауыстылар деп аталады?

Жауап: себебі бұл дыбыстарды айтқанда ерін дөңгеленіп, алға қарай созылады.

Езулік дауыстылар

Неліктен а, ә, е, э, ы, і, и езулік дауыстылар деп аталады?

Жауап: себебі бұл дыбыстарды айтқанда езу кейін қарай тартылады.

3-қадам: «Талдау» (салыстыру және жүйелеу)

Талдауда оқушы ұғымдарды салыстырады, айырмашылығы мен ұқсастығын табады, мысал келтіреді және тақырыптың негізгі идеясын нақтылайды.

  • Салыстыр.
  • Айырмашылығы неде?
  • Ұқсастығы неде?
  • Мысалдар келтір.

4-қадам: «Жинақтау» (қорытынды және құрылымдау)

Бұл кезеңде оқушы қорытынды жасайды, анықтама береді, мазмұнды жүйелейді: кесте толтыру, тірек-сызба құрастыру, сөзжұмбақ жасау сияқты жұмыстар орындалады. Яғни, еріндік және езулік дауыстылар туралы білім бір бүтін жүйеге келтіріледі.

Оқулықпен жұмыс: «Қолдану» және рефлексия

5 минут ішінде оқулық тапсырмалары арқылы материал практикада бекітіледі. Бұл бөлімде қарапайымнан күрделіге қарай жылжып, оқушының өз ойын жазбаша немесе ауызша жеткізуіне мүмкіндік беріледі.

5-қадам: «Қолдану» (жаттығу арқылы бекіту)

Оқулықпен жұмыс: 247-жаттығу, 108-бет. Жұмбақ өлеңдердің шешуі қай дауысты дыбыстар екенін табу және осыған ұқсас жұмбақ құрастыру.

Құмайда бар, Биікте бар, Суда жоқ, Ойда жоқ.
Тұманда бар, Киікте бар, Буда жоқ, Қойда жоқ.

Жауабы: ұ, и

6-қадам: «Баға беру» (өмірлік жағдаятқа көшіру)

«Сен қалай ойлайсың? Не істер едің?» форматындағы тапсырмалар оқушының алған білімін өмірлік контекстте қолдануына бағытталады.

Сұрақ: Еріндік дауысты дыбысты езулік дауысты дыбыстан қалай ажыратуға болады?

Жауап: еріндік дауысты дыбысты айтқанда ерін дөңгеленіп, алға қарай созылады; езулік дауысты дыбысты айтқанда езу кейін қарай тартылады.

Кері байланыс және бағалау: деңгейлік тапсырмалар

Сабақтың соңғы кезеңінде оқушылар меңгерген мазмұнды үш деңгейге бөліп орындайды. Әр деңгей құзыреттілік деңгейін (білім мен біліктілік) анықтауға арналған. Қалған уақыттың шамамен 12 минуты тапсырма орындауға, 3 минуты қорытындыға жұмсалады. Аяқталмаған жұмыс үйде аяқталады.

Жиналған ұпай дәстүрлі бағаға айналдырылып, келесі сабақтың басында журналға қойылады және мониторингке енгізіледі. Тапсырмалар оқушы дәптерінде беріледі: І деңгейді аяқтаған оқушы ІІ деңгейге, одан кейін ІІІ деңгейге көшеді.

І деңгей

5 ұпай

Мақсаты: негізгі ақпаратты білу және қарапайым қолдану.

Тапсырма (теория)

Еріндік және езулік дауысты дыбыстардың ерекшелігі қандай?

Жауап: еріндік дауыстыларды айтқанда ерін дөңгеленіп, алға қарай созылады; езулік дауыстыларды айтқанда езу кейін қарай тартылады.

Тапсырма (қолдану)

Еріндік және езулік дауысты дыбыстардан басталатын сөздер жазыңдар.

Нәтиже өлшемі: дұрыстық және толықтық. Жиынтық ұпай: 5 ұпай → журналға 3 (келесі деңгейге өтпесе).

ІІ деңгей

9 ұпай

Мақсаты: түсіндіру, дәлелдеу және талдау әрекеттерін орындау.

Тапсырма (түсіну)

Неліктен о, ө, у, ұ, ү еріндік дауыстылар? Неліктен а, ә, е, э, ы, і, и езулік дауыстылар?

Жауап: еріндік дыбыстарда ерін дөңгеленеді; езулікте езу кейін тартылады.

Тапсырма (талдау)

Берілген сөздерден езулік дауысты дыбыстарды анықтап, ерекшелігін түсіндір: өрік, жаңа, кітап, білім, жолдау, сызба.

Тапсырма (қолдану)

Оқулықпен жұмыс: 248-жаттығу. Өтірік өлең мәтінінен еріндік, езулік және аралас дауыстылары бар сөздерді бөлек топтап жазыңдар.

Нәтиже өлшемі: дұрыстық, толықтық + тереңдік, әрекеттілік. Жиынтық ұпай: 9 ұпай → журналға 4 (келесі деңгейге өтпесе).

ІІІ деңгей

12 ұпай

Мақсаты: жинақтау, жүйелеу және бағалау арқылы берік білім қалыптастыру.

Тапсырма (жинақтау)

Оқулықпен жұмыс: 249-жаттығу, 109-бет. Мәтіндегі дауысты дыбыстарды теріп алып, кесте бойынша жүйелеу: тілдің қатысына қарай (жуан/жіңішке), жақтың қатысына қарай (ашық/қысаң), ерін мен езудің қатысына қарай (еріндік/езулік).

Тапсырма (баға беру)

Сөйлеуде еріндік және езулік дауысты дыбыстарды дұрыс қолданудың қажеттілігі неде?

Жауап: адам өміріндегі құбылыстарды тану және оларды тіл арқылы дәл әрі түсінікті білдіру.

Қосымша: тест тапсырмасы беріледі.

Жиынтық ұпай: 12 ұпай → журналға 5. Бұл деңгейде білім сапасына жүйелілік пен саналылық қосылып, берік білім қалыптасады.

ІV деңгей (стандарттан тыс): шығармашылық бағыт

Бұл деңгейде олимпиадалық, ғылыми жоба сипатындағы шығармашылық тапсырмалар ұсынылады. Мұндай жұмыстар оқушының зерттеушілік дағдысын дамытып, пәнге қызығушылығын жаңа деңгейге көтереді.

Қорытынды ой

Жаңа инновациялық технологияны тиімді қолданған сабақ өз нәтижесіне жетеді. Ал оқушының сол «білім шыңына» көтерілуі — тапсырмалардың мақсатты құрылуына, қолданылатын әдістердің дәл таңдалуына және мұғалімнің кәсіби шеберлігіне тікелей байланысты.

«Ұстаздық еткен жалықпас, үйретуден балаға» деген Абай сөзі бүгінгі мектеп тәжірибесінде де өзектілігін жоғалтпайды.

Пайдаланылған әдебиеттер

  1. Кобдикова Ж.У. Үшөлшемді әдістемелік жүйе — білім беру сапасын арттырудың тиімді құралы. Арман-ПВ, 2013.
  2. Көшімбетова С. Инновациялық технологияны білім сапасын көтеруде пайдалану мүмкіндіктері. Алматы: Білім, 2008.
  3. Раджерс Э. Инновация туралы түсінік. Қазақстан мектебі, №4, 2006.