Қазақша рефераттар

Тілдік материалдарды толық жазылым бойынша сатылай комплексті талдау

Қазақ тілін оқыту: сапа, мақсат және тіл мәдениеті

Қазақ тілі пәнін оқытудың сапасы мен мақсатын одан әрі жетілдіру — бүгінгі күннің талабы. Халқымыздың біртуар азаматы, сан қырлы талант иесі Ж. Аймауытов қазақ тілін оқытуға қатысты өзектілігін жоймаған тұжырым айтады: «Бала оқытуды тілден бастайды». Оның пайымдауынша, бастауыш мектептегі негізгі міндет — тілдің мүшелерін нық меңгертіп, баланың сөздік қорын байыту; орта буында — тілді тұрақты жаттықтыруды дағдыға айналдыру.

Баланы тілге жаттықтырудың мәні — оны сөйлеуге, өзгенің сөзін түсінуге, өз бетінше жазуға және оқуға төселдіру.

Оқушыларға білім беру мен тәрбиелеудің нәтижелі болуы үшін сөйлеу қабілеттерін тікелей дамытатын тіл мәдениетін оқытуға айрықша назар қажет. Өйткені адамның жеке мәдениетінің алғышарты — дұрыс сөйлей білу.

12 жылдық білім беру және тіл мәдениетінің мазмұны

Бүгінгі білім беру жүйесінде күтілетін маңызды қадамдардың бірі — 12 жылдық оқу жүйесі. Бағдарлама бойынша қазақ тілі пәні 1-сыныпта практикалық тұрғыда меңгертіліп, 2-сыныптан бастап тіл мәдениеті мен грамматика мәселелері оқушылардың жас ерекшеліктеріне сай кезең-кезеңімен беріледі.

Тіл мәдениеті деген не?

Тіл мәдениеті — тілдік норманың жетілу, даму және ширау деңгейі. Тілдік норма тілдің ішкі жүйелері негізінде дамиды. Сондықтан тіл мәдениетін толық меңгеру үшін оқушы ең алдымен қазақ тілінің фонетикасы мен грамматикасын терең білуі керек.

Жаңа технология және әдістің табиғаты

Егемен еліміздің әлеуметтік-экономикалық және рухани салаларында көптеген өзгерістер жүріп жатыр. Соның бірі — білім беру жүйесінде жаңа технологияларды қолдану. Дегенмен «жаңаша оқыту» дегеніміз әрдайым мүлде жаңа, бұрын болмаған әдістеме деген сөз емес. Бұл ой ғалым-әдіскер Қ. Қадашеваның пікірімен үндеседі: жаңғыртып оқыту әдістемесі дәстүрлі тәжірибеден бастау алады.

Ал қазақ тіл білімінің негізін салушы А. Байтұрсынұлы әдіс жайында былай тұжырымдайды:

«Әдіс — ерекшеліктен шығатын нәрсе… Бір жұртқа қолайлы болған әдіс екінші жұртқа да сол қалпында қолайлы болады деуге болмайды».

Осы пікірлерге сүйенсек, кез келген технологияның нәтижесі оқушының сапалы білім алуымен, шығармашылық деңгейінің өсуімен өлшенеді. Алайда мұндай нәтижелердің көрсеткіштері әрдайым қалаған деңгейде бола бермейді. Себебі қандай технология болса да, ол ұлттық менталитеттен алшақ болмауы тиіс.

Төл технология және «сатылай кешенді талдау» өзегі

Қазақтың ұлттық тілін сақтап, дамыту үшін ұлттық ерекшелігімізге жақын, тіліміздің табиғатымен үйлесетін төл технология қажет. Бұл ұғымның басты ерекшелігі — тілдік материалды сатылай кешенді талдау арқылы меңгертуді негіз етуі.

Неліктен «төл технология»?

  • Теориялық негізі — А. Байтұрсынұлы, Ж. Аймауытов, Т. Шонанов, Қ. Жұбанов, С. Аманжолов, Ш. Сарыбаев және т.б. ғалымдардың ғылыми-әдістемелік тұжырымдары.
  • Ағартушылық негізі — Ыбырай, Абай, Шоқан және т.б. ұстанымдары.
  • Теория мен тәжірибені ұштастыруы — Ф. Ш. Оразбаеваның тілдік қатынас теориясына сүйенуі.
  • Тілдік-мәдени мазмұны — ауыз әдебиеті мұрасын және бүгінгі сөз зергерлерінің мәтіндерін жаттату, жаздыру, тіл дамыту жұмыстарына жүйелі қолдану.
  • Салыстырмалы тәжірибесі — өзге технологиялардағы тиімді пайымдаулар мен практикалық жұмыстарды ескеріп отыруы.

Кешен ұғымы және тірек сызбалардың рөлі

Сатылай кешенді талдаудың өзегі — тірек сызбалар. Тіл білімінің барлық салалары бойынша өтілетін негізгі материалдар мен ең басты теориялық мәліметтер сызбаларға жүйеленіп орналастырылады. Әр саты бір-бірімен үндесіп, өзара сілтеме жасап, бірін-бірі толықтырып, тұтас жүйе құрайды.

«Кешен» түсінігі

Ж. Аймауытов кешенді оқытуды өмірдегі құбылыстар мен нәрселерді бір тақырыптың төңірегіне жинақтап, олардың байланысы мен өзара ықпалын сақтай отырып оқыту деп түсіндіреді. Ал Қ. Бектаев сөздігінде кешен — жиынтық, жинақ ретінде беріледі.

Сатылай кешенді талдау: анықтама және күтілетін нәтиже

Сатылай кешенді талдау — оқытудың мақсаты, міндеттері, әдіс-тәсілдері мен өзіндік ерекшелігі бар, білімді ғылыми негізде сатылай, жүйелі және кешенді меңгертетін, оқушыларды ұлттық құндылықтарды бағалап, орынды қолдануға машықтандыратын оқыту түрі.

Нені қалыптастырады?

  • Әдеби тіл нормасын меңгерту
  • Дұрыс сөйлеу дағдысы
  • Сауатты жазу дағдысы

Қай бағытта дамытады?

Бұл технология тек білім көлемін берумен шектелмей, оқушының тұлғалық дамуына және ойлау, есте сақтау, қиялдау, елестету сияқты танымдық-психологиялық қасиеттердің үйлесімді дамуына бағытталады.

Қағидалар, қарым-қатынас және «жоғары қиындық» талабы

Сатылай кешенді талдау технологиясының басты қағидаларының бірі — жоғары қиындықта оқыту. Сол себепті оны мұғалімдер бірден қабылдай бермеуі мүмкін. Дегенмен курстар, семинарлар, тренингтер арқылы теориясы мен тәжірибесін меңгерген, ізденісі жоғары ұстаздар арасында бұл технология кең қолдау тауып келеді.

Мұғалім–оқушы қарым-қатынасының негізі

ынтымақтастық өзара сыйластық түсіністік әріптестік

Сонымен бірге технология оқушыларды қабілетіне қарай «жақсы–орташа–төмен» деп бөлуді де қарастырады. Бұл саралау талдаудың деңгейлік жүйесі арқылы іске асады.

Он деңгейлі талдау жүйесі

Төл технологияда оқушының жас ерекшелігіне сай іріктелетін және оқу әрекетінің әртүрлі формаларын қамтитын он деңгейлі талдау жүйесі ұсынылады:

  1. 1 Тілдік материалды толық жазылым бойынша сатылай кешенді талдау.
  2. 2 Қысқаша жазылым + айтылым бойынша толық ауызша сатылай кешенді талдау.
  3. 3 Жазылымды ықшамдау принципімен өрнектеу + айтылым бойынша толық ауызша талдау.
  4. 4 Жазылымды символдар арқылы ықшамдап өрнектеу + айтылым бойынша толық ауызша талдау.
  5. 5 Диалог арқылы талдау.
  6. 6 Хат жазу.
  7. 7 Уақытқа талдау: өте жылдам — 3 минут, жылдам — 5 минут, орташа — 7 минут.
  8. 8 Компьютерлік талдау.
  9. 9 Ашық тест.
  10. 10 Шығармашылық деңгей.

Бұл сатылардың 1, 5, 7 және 9-деңгейлері кей жағдайда ішінара талдау түрінде жүргізіледі. Дегенмен оқушы сатылай кешенді талдау технологиясымен жүйелі жұмыс істеуден бұрын, тіл сабақтарында берілетін білімді рет-ретімен меңгеруі тиіс.

Басты нысан: грамматикалық талдау

Оқушының тіл байлығын арттыру, сөйлеу мәдениетін дамыту, таным көкжиегін кеңейту және шығармашылық ойлауға дағдыландыру үшін күнделікті сабақта ең ұтымды тәсілдердің бірі — жаттығу мен талдауды ұштастыратын грамматикалық талдау.

Сондықтан сатылай кешенді талдау технологиясының басты нысаны — грамматикалық талдау. Грамматикалық талдауды меңгерген оқушы ғана бұл технология бойынша сатылай кешенді талдауға берік дағдылана алады.

Пайдаланылған әдебиеттер

  • 1) Б. Қалиұлы. Қазіргі қазақ тілі. Алматы, 2004.
  • 2) А. С. Ісімақова. Қазақ әдебиеттану ғылымының тарихы. І том. Алматы, 2009.
  • 3) А. С. Ісімақова. Қазақ әдебиеттану ғылымының тарихы. ІІ том. Алматы, 2008.
  • 4) Д. Ысқақұлы. Әдеби сын тарихы. Алматы, 2012.
  • 5) А. Қалыбекова. Қазақ халық тәрбиесінің асыл мұрасы. Алматы, 2011.
  • 6) З. Ахметов. Қазақ әдебиетінің қазіргі дамуы мен дәстүрі.
  • 7) С. Жиенбаев. Арқа сүйер асқарымыз.
  • 8) Р. Бердібаев. Қазақ тарихы романы.
  • 9) Е. Аққошқаров. Қазақ тарихынан. Алматы: «Жалын» баспасы, 1997.
  • 10) Б. Ысқақов. Асыл сөз. Алматы: «Жалын» баспасы, 1987.