Қазақша рефераттар

Гентикалық терминология және символика топтық жұмыс Терминдер мен оған сәйкес келетін терминдер мазмұнын табаыңдар

Сабақтың мақсаты

Білімдік

Тұқымқуалаушылықтың гибридологиялық әдісі, гибридтердің бірнеше ұрпақтағы біркелкілік ережесі және екінші ұрпақтағы белгілердің ажырау заңы туралы білім қалыптастыру.

Дамытушылық

Оқушылардың ұжымда жұмыс істеуін, өзгені тыңдауын, өз көзқарасын дәлелдеп қорғай білуін дамыту; генетикалық терминология мен символика ұғымдарын жетілдіру.

Тәрбиелік

Пәнге қызығушылықты арттыру, ұқыптылыққа және шапшаңдыққа тәрбиелеу.

Сабақ сипаттамасы

Сабақтың типі
Бекіту сабағы
Сабақтың түрі
Сыныптық, жұптық, жеке
Әдіс-тәсілдері
Көрнекілік, ой-толғау, интервью
Оқыту технологиясы
Ұжымдық ойлау

Сабақ жоспары (қысқаша)

  1. 1 Ұйымдастыру
  2. 2 Білім жүйесі
  3. 3 Түсіну: генетикалық терминология және символика (топтық жұмыс)
  4. 4 Қолдану: Мендель заңдары бойынша есептер шығару
  5. 5 Жинақтау: тест тапсырмалары
  6. 6 Үй тапсырмасы

І. Білім жүйесі

1) Жаңа ғасыр — генетика ғасыры

Генетика бүгінгі биологияның өзегіне айналып, медицина, ауыл шаруашылығы және экология мәселелерін шешуге ықпал етеді.

2) Генетика ғылымының даму кезеңдері

Мендель заңдарынан бастап хромосомалық теорияға, кейін молекулалық генетикаға дейінгі негізгі белестер қарастырылады.

3) Генетикалық инженерия және биотехнология

Қолданбалы бағыттар: генді өзгерту, биопрепараттар, селекция және өндірістік биотехнологияның мүмкіндіктері.

ІІ. Түсіну жүйесі: терминология және символика

Топтық жұмыс

Терминдер мен олардың мазмұнын сәйкестендіріңіздер. Төменде тапсырмалар құрылымы берілген (мәтін бастапқы нұсқада қайталанғандықтан, ықшамдалып ұсынылды).

Негізгі терминдер

  • Генетика—тұқымқуалаушылық пен өзгергіштікті зерттейтін ғылым.
  • Тұқымқуалаушылық—организм белгілерінің ұрпаққа берілуі.
  • Өзгергіштік—белгілердің өзгеру қабілеті, алуан түрліліктің негізі.
  • Ген—тұқым қуалайтын ақпараттың құрылымдық бірлігі.
  • Аллельді гендер—бір белгіні анықтайтын, бір-біріне балама гендер.
  • Фенотип—тұқым қуалайтын белгілердің сыртқы көрінісі.
  • Генотип—организмнің гендерінің жиынтығы.
  • Гомозигота—аллельдері бірдей (AA немесе aa) организм.
  • Гетерозигота—аллельдері әртүрлі (Aa) организм.
  • Рецессивті белгі—гетерозигота күйінде көрінбей қалатын белгі.
  • Гамета—жыныс жасушасы.
  • Зигота—екі гаметаның қосылуынан түзілген жасуша.
  • Хромосома—генетикалық ақпарат тасымалдаушы құрылым.
  • Аутосомалар—жыныс хромосомаларынан басқа хромосомалар.
  • Гаплоидты жиынтық—жасушадағы тақ хромосома жиынтығы (n).

Генетикалық символдар

P
Ата-ана (латынша parents).
F
Будандар ұрпағы (латынша filii — балалар).
♂
Аталық (Марс белгісі).
♀
Аналық (Венера белгісі).
×
Будандастыру (шағылыстыру).
AA, Aa
Доминантты гомозигота және гетерозигота.
aa
Рецессивті белгі (рецессивті гомозигота).

ІІІ. Қолдану жүйесі: Мендель заңдары бойынша есептер

1-есеп: Дрозофиладағы түс белгілері

Сұр денелі дрозофила қара түсті дрозофиламен будандастырылғанда, алынған ұрпақтың барлығы сұр денелі болды. Қай белгі рецессивті? Сұр дрозофиланың генотипі қандай?

Шешуі: сұр — AA, қара — aa. Сондықтан сұр түс доминантты, қара түс рецессивті. Бірінші ұрпақтың генотипі — Aa (гетерозигота), фенотипі — сұр.

2-есеп: Гетерозиготаларды шағылыстыру

Сұр (Aa) × сұр (Aa) будандастыру. Ұрпақтардың генотиптік және фенотиптік қатынасын анықтаңыз.

Нәтиже: AA, Aa, Aa, aa. Генотиптік қатынас — 1:2:1, фенотиптік қатынас — 3:1.

3-есеп: Кері будандастыру (test cross)

Сұр (Aa) × қара (aa) будандастыру. Ұрпақтардың фенотипі мен генотипінің қатынасын анықтаңыз.

Нәтиже: Aa, Aa, aa, aa. Фенотипі де, генотипі де — 1:1 (мәтінде 2:2 деп берілген, мәні бірдей).

4-есеп: Аралық тұқымқуалау (түнсұлу)

Қызыл гүлді түнсұлу өсімдігін ақ гүлді түнсұлумен будандастырғанда қызғылт гүлдер алынған (аралық белгі). Төмендегі будандастырулардан алынатын гүл түстерін анықтаңыз: Aa × Aa, AA × Aa, aa × Aa. Қай ұрпақ қызыл болады?

Aa × Aa: генотипі 1AA : 2Aa : 1aa, фенотипі 1 қызыл : 2 қызғылт : 1 ақ.

AA × Aa: генотипі 1AA : 1Aa, фенотипі 1 қызыл : 1 қызғылт.

aa × Aa: генотипі 1Aa : 1aa, фенотипі 1 қызғылт : 1 ақ.

Қызыл ұрпақ: құрамында AA генотипі бар жағдайларда (яғни Aa × Aa және AA × Aa).

5-есеп: Көз түсінің тұқымқуалауы (ойлануға)

Юра мен оның туған ағасы Сергейдің көзінің түсі сұр, ал қарындасы Марияның көзі көк. Анасының көзі көк, ал анасының ата-анасының көздері сұр болған. Егер белгі бір генмен анықталса, сұр және көк көз түсі қалай тұқым қуалайды?

Нұсқау: доминантты/рецессивті қатынасты болжап, ата-ана генотиптерінің мүмкін нұсқаларын құрыңыз; көк көздің (жиі рецессивті ретінде алынады) пайда болуын түсіндіретін будандастыруды көрсетіңіз.

IV. Жинақтау жүйесі: тест тапсырмалары

  1. 1) Тұқымқуалаушылық пен өзгергіштікті зерттейтін ғылым:

    A) биология    Ә) эмбриология    Б) гельминтология    Г) генетика

  2. 2) Тұқымқуалаушылықтың негізгі заңдылықтарын ашқан ғалым:

    A) Г. Мендель    Ә) Морган    Б) Де Фриз    В) Чермак

  3. 3) Бірінші ұрпақта басым қасиет көрсетіп, бірден байқалатын белгі:

    A) ген    Ә) доминантты    Б) аллельді    В) рецессивті

  4. 4) Бірінші ұрпақта көрінбей қалатын қарама-қарсы белгі:

    A) ген    Ә) доминантты    Б) аллельді    В) рецессивті

  5. 5) Қарама-қарсы белгілерді анықтайтын жұп гендер:

    A) ген    Ә) доминантты    Б) аллельді    В) рецессивті

  6. 6) Ата-аналары бір жұп белгі бойынша ажыратылатын дараларды шағылыстыру:

    A) моногибридті    Ә) дигибридті    Б) полигибридті

  7. 7) Генотипі AA болатын өсімдік қандай гаметалар түзеді?

    A) aa    Ә) AA    Б) Aa    В) aA

  8. 8) Бір жұп белгі бойынша ажыратылатын гомозиготалы дараларды шағылыстырса, ұрпақтарда генотипі де, фенотипі де біркелкі болады. Бұл қай заң?

    A) ажырау заңы    Ә) Морган заңы    Б) біркелкілік заңы    В) тәуелсіз ажырау заңы

  9. 9) Аллельдері бірдей (AA немесе aa) болып, бір белгіні анықтайтын организм:

    A) гомозиготалы    Ә) гетерозиготалы    Б) фенотип    В) генотип

  10. 10) Аллельдері әртүрлі (Aa) болып, бір белгінің дамуын анықтайтын организм:

    A) гомозиготалы    Ә) гетерозиготалы    Б) фенотип    В) генотип

Үй тапсырмасы

Көзіңіздің және шашыңыздың түсі кімнен тұқым қуалағанын анықтаңыздар: әкеңізден бе, шешеңізден бе, атаңыздан ба, әжеңізден бе — мүмкін болатын тұқымқуалау жолын дәлелдеңіз.