Қай қамшы мынау қамшы

Кез келген қазақ қамшыны жанына жақын серік еткен. Қамшыны ауызға алмай өлең-жыр айтылмаған деуге болады. Тұрмыста да қамшының орны бөлек: ол кейде тәртіп құралы қызметін атқарған. Қолына қамшы ұстаған азаматтың жігіттік жігері еселеніп, еркін жүрісіне айбын қосылған.

Қамшы әбден иленген сиыр терісінен өріледі. Қазақ ауылдарының көбінде айтулы өрімшілер болған: олар божы, ноқта, шідер, тұсамыс, шыбыртқы (бишік) секілді бұйымдарды да өрген. Шеберлер тек өріп қана қоймай, теріні қырлап, жұмырлап, бұрап, бедерлеп, үзбелеп, термелеп, еспелеп — бір сөзбен айтқанда, көркемдеп, жоғары талғаммен өнерге айналдырған.

Өрілу сапасы мен тәсіліне, сондай-ақ қолданылуына қарай қамшы атаулары да түрленеді. Белгілі өрімші-шеберлер Жағда Бабалықов пен Ақселеу Сейдімбек қамшы атауларын әр қырынан таратып көрсетеді.

Қамшы бірнеше құрамнан тұрады, ал әр құрамның өзіне тән қызықты, күрделі атаулары бар. Мәселен: өрім, сап, бас, дүм, алақан, бүлдірге, орам, кежеге, шежемей, айдар, мойнақ, бүркеншік, бунақ, бауыр, шашақ, өзек, түйін, шығыршық, топшы, түйнек.

Сап тобылғыдан, ырғайдан, еліктің не киіктің сирағынан, мүйізінен, ал ерекше сән үшін таутеке мүйізінен де жасалады. Әсіресе елік-киік сирағынан жасалып, металл не терімен мойнақталып, орам салынып, шашақталған қамшы — бағалы әрі сәнді.

Бұрынғы кезде сері жігіттің сұлу қызға осындай әсем қамшымен баруы оның абырой-беделін де арттыра түскен. Сондықтан шеберлер сапқа айрықша мән берген: жез бауырлап, мойнақтап, металмен, былғарымен, қайыспен орап әсемдеген.

Қамшы өрімі алақанынан саптық мойнағына бүркеншік арқылы жез, мыс шегелермен тойтарылып бекітіледі немесе таспа арқылы мойнаққа бүрмелеу арқылы жалғанады. Мұны шеберлер бунақтау дейді.

Қамшыны әрдайым оң қолға ұстайды. Білекке, ер басына, керегеге ілу үшін саптың дүм жағынан бір тұтамдай қалдырып, тесіп, қайыстан бүлдірге өткізеді. Кей өрімшілер алақанның сап жақ бөлігін әдейі ұзындау қалдырып, сапқа ұзына бойы бауырлақтап, сыртынан таспа орайды; кейде бұл бауырлақ орнына жұқа мыс та қолданылған. Мұның бәрі қамшының бағасын, бәсін арттыра түседі.

Шежемей үстінен түйнектеп қайыс шашақ тағылады. Кей қамшылар ерекше сәнмен — күмістеп, алтындап, бірнеше қырлы етіп, бұрама, шашақты, орама сапты түрде жасалады. Отыз-қырық таспалы, күрделі өрімді қамшылардың құны да соған сай жоғары болады.

Әсем қамшы күнделікті қолданылса, мал айдауға әрі ұрыста, соғыста қару орнына жүретін түрлері де болған. Мұндай қамшылардың (дыр, дырау, дойыр) өрім өзегіне темір салынып, ұшына қорғасын оралып өрілген. Сабы да жуан, қатты ағаштан жасалып, кейде екі-үш жерінен үзбелете өрілетін.

Қариялардың айтуынша, дыраумен бір тартқанда бура да, көкжал қасқыр да орнынан тұра алмай қалған.

Тобылғы сапты қамшының қару ретінде жұмсалатын бұзау тіс деп аталатын түрі де кездеседі.

Қай қырынан қарасақ та, қамшы — қазақ өмірі мен өнерінің ажырамас бөлігі. Адам атсыз болмаған, атқа мінсе — қамшысыз жүрмеген. Сөз сайысында да қамшының ізі бар: сөз сұрағанда қамшы тастау дәстүрі қолданылған.

Ертеректе қазақта «Қамшы ойыны» атты күрделі спорттық ойын болған. Сонымен қатар далада кең тараған қамшыгерлік өнері де дамыған: қамшымен өнер көрсету, төрт жақтан керілген өгіз терісін бір тартқанда тіліп түсіру, жаугершілікте жауды қамшымен жусатып салу, қасқыр соғу — қамшыгердің атағы мен абыройын асырған.

Бұл өнер түрі Ғ. Сланов, О. Бөкей, Ж. Бабалықов және өзге қаламгерлердің шығармаларында кең суреттеледі.

Халық қамшыны тіл өнерінде де шебер ойната білген: талаптанған жігітті «өзін-өзі қамшылады» дейді; қорқытуды «қамшы үйірді» деп астарлайды; қатыгезді «қамшысынан қан сорғалаған» деп бейнелейді. Жүрмейтін атты «қамшы кесті шабан» деп, жаныңа батқан істі «қамшы боп тиді» деп сипаттайды. Кейбір берекесіз жанды «қамшы алып беруге жарамайтын» деп кемітсе, жүрдек атты «қамшы салдырмайтын мал» деп мадақтайды.