Қорқыт күйлері
Кіріспе: Қобыздың қоңыр үні — халықтың жадындағы саз
Қобыз — қазақ халқының көне музыкалық аспабы, ұлттық мәдениетіміздің алтын діңгегі. Кей деректерде оны скрипка тәрізді ысқылы шекті аспаптардың арғы атасы ретінде атайды. Ғылыми пайымдауларда қобыздың бастапқы тегі садақпен сабақтас деген тұжырым да кездеседі: садақ қылының тербелісі мен ысқыдағы үйкеліс қағидасы бір-біріне жақын.
Қобыз — тек орындаушылық құрал ғана емес, ұрпақ жадына өнер киесін арқалап жеткен аманат. Осы мұраны тану, меңгеру және жас буынға үйрету — келешек алдындағы парыз, ал оны жүйелі түрде оқытып, дәстүрін сақтай отырып дамыту — білікті ұстаздар мен өнерпаздардың міндеті.
Мақсат, міндет, өзектілік
Мақсат
Қорқыт Атадан бастау алатын қара қобыздың құдіретін, қоңыр сарынының халық руханиятындағы орнын таныту және қобыз дәстүрін насихаттау.
Міндет
Қобызға толық сипаттама беру; қобызшылардың өмірі мен шығармаларын зерделеу; күй мұрасын насихаттап, эстетикалық және этнографиялық талғамды байыту, патриоттық сезімді күшейту.
Өзектілік
Қобыз дәстүрін өңірлік мәдени ескерткіштермен сабақтастыра қарастыру, сондай-ақ құрдастарды қобыз үйренуге ынталандырып, ұлттық өнерге жақындату.
Ескерту: бастапқы мәтінде қобыз тақырыбына қатысы жоқ өсімдіктер туралы үзінді берілген. Бұл жазбада ол бөлік мазмұндық тұтастықты сақтау үшін алынып тасталды.
Негізгі бөлім: Қорқыт аңызы және қылқобыздың шығу тегі
Қылқобыздың шығу тарихы халық жадында Қорқыт Ата есімімен астасып, аңызға айналған. Аңыз бойынша, Қорқыт жиырма жасында түс көріп, түсінде «қырық жасқа келгенде қыршыныңнан қиыласың» деген хабар естиді. Осыдан кейін ол өлімнен қашып құтылудың жолын іздеп, Желмаясына мініп жер кезеді. Бірақ қайда барса да кебін киіп, көр қазып жатқан адамдарға жолығып, «қайда барсаң да — Қорқыттың көрі» деген түйінге келеді.
Аңыздың өзегі
Қорқыт Сырдария бойына оралып, Желмаясын құрбандыққа шалып, оның терісін қобыздың шанағына қаптайды. Дарияның үстіне кілем төсеп, қайықтай қалқып отырып, қобызын сарнатып «өмір күйін» тартады. Ол күйді тоқтатпаса, ажал да жолай алмайды деп сенеді.
Аңыздың бір нұсқасында, бір күні қалғып кеткен Қорқытты ажал «қайрақ-жылан» бейнесінде келіп шағып өлтіреді. Бұл — аңыз тіліндегі символдық ой: құдіретті музыка өлімді жеңгендей әсер қалдырғанымен, адам ғұмырының шегі бар; ал күйдің ғұмыры — халық жадында жалғасады.
Қобыз үні: тембр, бейне және орындау ерекшелігі
Қобыз — пішіні ерекше, үні ғажайып, тембрі бай аспап. Зерттеушілердің пікірлері әр алуан: бірі қобыздың үнін құс даусына теңейді, бірі адам дауысындай зарлы, өксікті, ащы бояуы бар деп сипаттайды. Екі ішегі жылқы қылынан тағылып, қылдан жасалған ысқымен тартылатындықтан, дыбыс табиғаты ерекше жұмсақ та қою шығады.
Қобызда үннің төмендеп, қайта жоғарылап құбылуы — орындау тәсіліне тікелей байланысты. Саусақ ұшын шекке жеңіл тигізіп, ысқыны көлденең ұстап үйкелету арқылы флажолетке ұқсас обертондар алынады. Соның нәтижесінде қою-қошқыл, мұңлы, кең тынысты саз туады.
Қорқыт Ата: тарихи тұлға және рухани мұра
Қорқыт Ата — түркі халықтарына ортақ ұлы ойшыл, жырау, қобызшы. Оның өмір сүрген кезеңі жөнінде ғылымда әртүрлі пікір бар. Зерттеулердің басым бөлігі Қорқыттың Сырдария бойындағы оғыз-қыпшақ бірлестігі тұсында, шамамен X ғасырдың басында дүниеге келгенін айтады. Дереккөздерде тегі, руы туралы да әрқилы мәлімет беріледі.
Үш қырлы бейне
- Абыз, бақсы: елдік салт пен танымды ұйыстырған тұлға.
- Күйші: қобыз сарынының бастауында тұрған өнерпаз.
- Жырау: оғыз-қыпшақ өмірін бейнелеген әдеби-тарихи мұра иесі.
Қорқыт күйлері (аталатын нұсқалар)
Дәстүрлі деректерде: «Қорқыт I, II, III», «Аққу», «Желмая», «Тарғыл тана», «Ұшардың ұлуы», «Сарын», «Қоңыр» және басқа күйлер аталады.
Қобыз тағдыры: түсінбеушіліктен жаңғыруға дейін
Қобыз — қазақтың тарихи-этникалық мәдениетінің көне көзі, эпостық және аспаптық музыканы бүгінге жеткізген рухани қазына. Алайда ұзақ уақыт бойы «қобыз — бақсының құралы» деген үстірт көзқарас басым болып, аспаптың кең сахналық дамуына кедергі келтірді. Соның салдарынан XX ғасырдың басында қобызға арналған жаңа шығармалар сиреп, отбасылық қобызшылық дәстүр үзілудің аз-ақ алдында қалды.
Ықылас Дүкенұлы: классикалық қобыз мектебінің шыңы
Классикалық қобыз музыкасының аты аңызға айналған соңғы хас шеберлерінің бірі — Ықылас Дүкенұлы (1843). Ол қазіргі Қарағанды облысы Жаңаарқа өңірінде дүниеге келген. Ықылас — қобызда ойнаудың асқан дүлдүл шебері, композитор; теріс бұрау дәстүрін қобыз тілімен өрістеткен ірі тұлға.
Ықылас күйлерінің тақырыптық өрісі
Қоғам мен заман тынысы
«Кертолғау», «Ерден», «Жалғызаяқ», «Жарым патша», «Жезкиік» сияқты күйлерінде дәуірдің әлеуметтік-күйі, адам тағдырының салмағы сезіледі.
Аңыз бен қиял желісі
«Қабар Назым», «Айрауық», «Қазан» секілді күйлеріне ел ішіндегі аңыз-әңгіме мен қиял-ғажайып оқиғалар арқау болады.
Ықыластың төл шәкірттері мен ықпалындағы дәстүр жалғастығы да айқын: Ашай, Әбікей, Сүгір, Түсіпбек; одан әрі Дәулет Мықтыбаев, Жаппас Қаламбаев, кейін Үмбетбаев Сматай, Қосбасаров Базархан сияқты өнерпаздар арқылы сабақтасып отырады.
Жаппас Қаламбаев пен Дәулет Мықтыбаев: сахналық мектептің тірегі
Қобыз өнерін жаңа дәуірде қайта түлетуде Жаппас Қаламбаев (1909–1970) пен Дәулет Мықтыбаев (1904–1976) еңбегі ерекше. Дәл осы екі тарланның арқасында қобыздың орындаушылық құпиясы сақталып, кәсіби сахнаға нық орнықты.
Жаппас Қаламбаев туралы
- Созақ өңірінде дүниеге келген, қобызды бала күнінен өз бетімен үйренген.
- Ықылас мұрасын Сүгір арқылы меңгеріп, қобызға лайықтап орындаушылық үлгі ұсынған.
- 1934 жылдан Құрманғазы оркестрінің солисі әрі қобыз тобының жетекші концертмейстері болған.
- Фольклор үлгілерін жинап, сирек шығармаларды жазып алып, шәкірттерге үйреткен; күй мен романс та жазған.
Кәсіби білімге жол
1968 жылы Алматы консерваториясында қылқобыз класы ашылғанда, алғашқы сабақ бергендердің қатарында осы дәстүр шеберлері тұрғаны айтылады. Бұл — қобыздың жеке орындаушылықтан кәсіби оқу жүйесіне көшуіндегі маңызды белес.
Қобыздың құрылысы және жасалу ерекшелігі
Қобыз көбіне қайың, арша секілді ағаштың тұтас бөлігінен шауып жасалады. Құрылымы дәстүрлі түрде үш бөлімге жіктеледі: бас, кеуде, аяқ. Төменгі бөлігі терімен қапталып, оған тиек қойылады. Екі ішегі жылқы қылынан тартылады.
Материал
Тұтас ағаш, тері, жылқы қылы
Дыбыс
Төменгі регистрі қоңыр, табиғи үнге бай
Мағына
«Қобыз» — «қобыдан шыққан дыбыс» деген түсіндіру бар
Қазақ ұғымында қобыз киелі аспап саналады. Дәстүрлі түсінікте қобыз үні адам жанын тыныштандырып, әлсіздікті сейілтіп, күш-қуат береді деп сенген.
Қорытынды: Қобыз құдіреті толық ашылды ма?
Көне аспап бүгінгі таңда қазақ даласымен шектелмей, әлемдік сахнада да қызығушылық тудырып келеді. Қобыздың үн табиғаты, тембрлік мүмкіндігі, орындаушылық философиясы — музыкалық мәдениеттің кең арнасына лайық құбылыс.
Дегенмен қобыздың киелі болмысын тек «музыкалық құрал» шеңберінде ғана түсіндіру аздық етуі мүмкін. Тарихта қобыз шеттетілген кезеңдер болғанда, оның адам жанын сауықтырып, дертіне шипа беретін қасиеті туралы білім қаншалық сақталды? Қорқыттың күйімен елін жұбатқан қобызының құдіреті әлі де терең зерттеуді қажет ететіндей әсер қалдырады.