Қазіргі заман музыкаларын сүйіп тыңдау арқылы музыкалық есту, тыңдау қабілеттерін дамыту
Қазіргі заман талабына сай оқушылардың пәнге, жалпы өмірге және қоғамға деген қызығушылығын ояту үшін жаңа инновациялық әдіс-тәсілдерді енгізу маңызды. Сол жаңалықтардың бірі — «Сын тұрғысынан ойлауды дамыту» жобасы. Бұл жобаның әдістерін семинарлар арқылы меңгере отырып, біртіндеп оның философиясын түсіне бастадым. Өз қызығушылығым оянған соң, музыка сабағында осы тәсілдерді қолдану үшін көп ізденіп, тәжірибелі ұстаздардың сабақтарына қатысып, қорытынды жасадым.
Сабақ тақырыбына сәйкес әдістерді таңдап, әр сыныптың жас ерекшелігіне бейімдеп жинақтау — жауапкершілігі жоғары қадам. Алғашқы сабаққа қатты қобалжып кіргенім рас: «Балалар түсіне ме?» деген сұрақ мазалады. Алайда оқушыларды топқа бөліп, тапсырмалар бере бастаған сәттен-ақ олардың зейіні мен ынтасын көріп, көңілім орнына түсті. Балалар бір-бірімен ақылдасып, пікір алмасып, өз ойларын еркін айтуға тырысты.
Әдістің сабақтағы алғашқы әсері
Топтық жұмыс
Дайындықсыз келетін оқушыларға топтасып әрекет ету ерекше ықпал етті: ортақ міндет, ортақ жауапкершілік қалыптаса бастады.
Зерттеу мәдениеті
Оқушылар тек ән айтып, күй тыңдап қана қоймай, шығарманың шығу тарихын, композитор мен орындаушылардың өмірбаянын қосымша дереккөздерден іздеп, жазып келуге үйренді.
Шығармашылықпен жұмыс істеуге бетбұрыс
Біртіндеп әр сыныптан шығармашылықпен жұмыс істейтін оқушылар айқындала бастады. Мысалы, 5-сыныпта «Қазақ халқының музыкалық аспаптары» тақырыбы бойынша оқушылардың білімін нақты тексеруге мүмкіндік туды.
Қазақтың музыкалық аспаптары (жіктеу)
Тақырыпты жүйелеу оқушыларға ұғымдарды салыстырып, жіктеп ойлауға көмектесті.
Шертпелі аспаптар
- Домбыра
- Қобыз
- Шертер
- Жетіген
Үрмелі аспаптар
- Үскірік
- Сыбызғы
- Сазсырнай
Ұрмалы аспаптар
- Дабыл
- Асатаяқ
- Даңғыра
Бақыланған өзгерістер мен нәтижелер
Осы әдістерді жүйелі әрі мақсатты қолдану арқылы оқушыларда төмендегідей жаңалықтар мен өзгерістер байқалды:
- 1 Келесі сабақты тағатсыздана күтіп, ізденісін және білімін көрсетуге ұмтылды (сабақ кестесіне қарамастан, тапсырмасын келіп баяндауы байқалды).
- 2 Білім сапасы көтерілді.
- 3 Жаңа сабақты қысқа уақытта түсініп, игеру дағдысы қалыптасты.
- 4 Кітапханаға бару жиіледі.
- 5 Өз ойын ашық айтуға үйренді.
- 6 Шығармашылықпен жұмыс істеуге қызығушылығы артты.
- 7 Ғылыми жобаға қатысқысы келетін талапкерлердің саны өсті.
Музыкалық тәрбие: эстетика мен құндылықты қатар дамыту
Балалардың эстетикалық сезімі мен түсінігін, көркемдік-шығармашылық қабілетін үздіксіз дамыту үшін өз халқының музыкасы мен өнеріне деген сүйіспеншілігін ояту қажет. Халық музыкасын тыңдай отырып, бала бойында қуаныш пен тебіреніс, қорқу мен үміт сияқты сезімдер қатар жүреді. Бұл сезімдер өмірлік қиындықтарды еңсеруге де ішкі дайындық қалыптастырады.
Музыка — сөзбен айтып жеткізе алмайтын ұшқыр қиял мен нәзік сезімнің тілі.
Музыка сабағында халық музыкасын тек тыңдатып қана қоймай, шығарманың композиторы туралы деректер жинақтау, шығу тарихын талдау арқылы оқушыны біртіндеп шығармашылыққа жетелейміз. Қызығушылық артқан сайын сезімталдық, мәдениеттілік те қалыптасады.
Күйшілер мен күйлер (мысалдар)
Тізім оқушыға тұлға–шығарма байланысын көруге және салыстырып талдауға мүмкіндік береді.
Құрманғазы
«Сарыжайлау»
Дина
«Көкіл»
Дәулеткерей
«Сарыарқа»
Ықылас
«Той бастар»
Тәттімбет
«Қос алқа»
Сүгір
«Ерден»
Қазанқап
«Телқоңыр»
Төлеген
«Ақсақ құлан»
Абыл
«Салтанат»
Оқушы пікірлері: тапсырма арқылы өзгеріс
Сабақ барысында оқушылар сұрақтарға жауап беру арқылы өз ой-толғанысын білдіріп отырады. Мысалы, «Берілген шығармашылық жұмысты орындау қиын болды ма?» деген сұраққа берілген жауаптар төмендегідей ойларды айқындады.
«Алғашқы тапсырманы орындау қиын болды. Өзіме қай тапсырма сай екенін бірден білмедім. Барлығын орындауға тырыстым. Сабақта жұмысымды таныстырғанда қатемді түсіндім.»
«Кітапханаға барып газет-журнал, кітаптарды оқи бастадым. Жалпы оқуға деген қызығушылығым артты. Композитордың өмірімен танысқан соң, ән мен күйдің тарихын білгім келіп, тыңдауға асықтым.»
«Шығармашылық тапсырмалар арқылы еркін сөйлеуді үйрендім. Өз ойымды ашық айта бастадым. Кітапханада бұрын білмеген тұлғалармен танысып, олардың өмірінен көп нәрсе алдым.»
Бұл жауаптар қандай нәтижелерге әкелді?
-
Өзін тану
Шығармашылық қабілетін байқауға және бағалауға үйренді.
-
Жылдам шешім
Ойды жинақтап, дер кезінде қорытынды жасай алды.
-
Жаңашыл әрекет
Тәжірибе жасап көруге, жаңа жол табуға ынталанды.
-
Оқуға құштарлық
Білімге деген ішкі қажеттілік күшейді.
-
Өмірлік дағды
Күнделікті қиындықты өзі шеше білуге жақындады.
-
Таным
Жаңа нәрсені танып-білуге ынта оянды.
Шығармашылық тапсырмалар қалыптастыратын қасиеттер
-
Шығармашылық
Идея ұсыну, мәтін жазу, зерттеу жасау сияқты әрекеттерді жүйелейді.
-
Белсенділік
Талқылауға қатысу, топ алдында сөйлеу дағдысын күшейтеді.
-
Ой-өріс
Салыстыру, дәлелдеу, қорытындылау арқылы ойлау аясын кеңейтеді.
-
Мәдениетті сөйлеу
Пікірді құрылымдап айту, өзгені тыңдау мәдениетін қалыптастырады.
-
Халық музыкасына қызығушылық
Құндылыққа құрмет пен ұлттық танымды тереңдетеді.
-
Шыдамдылық
Ізденіс пен нәтижеге жету арасындағы еңбекті бағалауға үйретеді.
Салыстыру арқылы ойлану: дәстүр мен қазіргі тыңдалым
Қазір батыс музыкасына еліктейтін жастар аз емес. Өкінішке орай, өз халқының дәстүрлі әні мен күйін тұрақты тыңдамайтын оқушылар да кездеседі. Осындай мәселелерге оқушылар сын тұрғысынан қарап, салыстыра отырып зерттей алды. Сабақтан ой түйген балалар кейде келесі күні-ақ қосымша дерекпен келіп, өз ойларын ортаға салды.
Талқылауға түскен сұрақтар
- Дәстүрлі ән мен күйді жастардың күнделікті тыңдауына қалай жағдай жасауға болады?
- Күйді тек домбырада орындау мен басқа аспаптармен өңдеп орындауға қалай қарайсың?
- Отбасында халық әні мен күйлерін тыңдауға қандай факторлар кедергі болуы мүмкін?
- Домбыра (және басқа ұлттық аспаптар) үйренуге қызығушылықты қалай арттырамыз?
Оқушылар ұсынған шешімдер (тәжірибелік қадамдар)
«Музыка тыңдау парағы»
Дәстүрлі ән немесе күй тыңдап келген оқушы тыңдау парағын толтырып, қандай аспапта тыңдағанын және не себепті ұнағанын түсіндіреді.
Отбасылық тәжірибе
Үйде ата-анасымен бірге тыңдағанын, композиторы туралы мәлімет бөліскенін мақтанышпен баяндайды; уақыт өте домбыра үйірмесіне қатысу артады.
Үйірме жұмысы және музыкалық тәрбиенің жалғасы
Оқушылардың шығармашылық қабілеттерін қосымша үйірме жұмыстары арқылы дамытып отыру — музыкалық тәрбиенің тұрақты нәтижеге айналуына ықпал етеді. Ән мен әуен арқылы дүниені танып-білу адам, табиғат, қоғам арасындағы байланысты ұғындыруға көмектеседі; баланың сана-сезімі мен ой-өрісінің дамуына әсері зор.
Негізгі бағыттар
- Қазақ халқының әндерін айтып, үйрену.
- Ұлттық музыкалық аспаптарда (домбыра, қобыз т.б.) ойнап үйрену.
- Қазіргі заман музыкасын сауатты тыңдау арқылы есту және тыңдау қабілеттерін дамыту.
- Халық музыкасына құрмет пен сүйіспеншілік қалыптастыру, ұлттық музыканы қастерлей алатын, Отанын сүйетін тұлға тәрбиелеу.
Сабақты ұйымдастырудың тиімді жолдары
- Көрнекі құралдарды кеңінен пайдалану.
- Сабақты түрлендіріп өткізу.
- Оқушы жасаған сурет, схема, постерлерді қолдану.
- Техникалық құралдарды тиімді қолдану.
- Сабаққа қатысты бейнетаспа, фильмдерді көрсету.
Қорытынды ой
Болашақ ұрпақтың алға ұмтылысы, іс-әрекеттегі жаңашылдығы, жаңа ой табуы және шығармашылықпен жұмыс істеуі — ең алдымен шығармашылық қызығушылықтан басталады. Жас жеткіншектің ұлт ретінде қалыптасуы мен ұлттың шығармашылық әлеуеті де әр тұлғаның шығармашылық деңгейімен өлшенеді. Сондықтан өркениетке бастайтын жолды оқушылардың қызығушылығы мен жаңашыл болмысына тірей қарастыру қажет.
Мектеп оқушыларына музыкалық білім мен тәрбие беруді тек музыка сабағымен шектемей, қабілетіне қарай шығармашылығын үнемі дамытып отыру — пән мұғалімдерінің басты міндеттерінің бірі.