Менің қаламым
Сабақтың тақырыбы
Зат есімнің тәуелденуі
Мақсаты (білімділігі)
Оқушыларға зат есімнің тәуелденуі туралы түсінік беру, тәуелдік жалғауларының мағынасын аңғарту және емлесін меңгерту.
Дамытушылығы
Сөйлеу тілін, есте сақтауын, ойлауын дамыту; өзіндік жұмысқа және шығармашылық тапсырмалар орындауға дағдыландыру.
Тәрбиелілігі
Өзгелермен қарым-қатынас жасау мәдениетін қалыптастыру, адамгершілік қасиеттерге, ұйымшылдық пен жауапкершілікке тәрбиелеу.
Әдіс-тәсілдер
- Сұрақ-жауап
- Ойын элементтері
- Шығармашылық тапсырмалар
- Кестелер мен слайдтар арқылы жұмыс
Сабақ барысы
I. Ұйымдастыру
Сыныптың сабаққа дайындығын тексеру, оқушылардың назарын сабаққа шоғырландыру.
II. Психологиялық дайындық
Мынау менің жүрегім,
Бәрі осыдан басталған.
Мынау басым — ақылды,
Бәрін осы басқарған.
Мынау менің оң қолым,
Мынау менің сол қолым,
Барлық істі атқарған.
Мұғалім: «Жарайсыңдар, балалар! Бүгінгі сабақта сендерге сәттілік тілеймін. Сабақтағы тапсырмаларды орындауға бізге қандай көмекші құрал қажет?»
Оқушылар: «Қалам».
III. Жаңа тақырыпқа кіріспе (сұрақ-жауап)
Тірек сұрақ
«Қалам» сөзіне қандай сұрақ қоямыз?
Жауабы: Не? — бұл заттың атын білдіретін сөз, яғни зат есім.
Негізгі бақылау
«Қалам» сөзін тәуелдік тұлғада өзгертіп көрейік:
- қалам
- қаламым
- қаламың
- қаламыңыз
- қаламы
Сөздерге қосымша жалғанды. Қосымшалар жұрнақ және жалғау болып бөлінеді.
Жұрнақ (туынды сөз жасайды)
Мысалы: қалам + -гер → қаламгер (туынды зат есім)
Жалғау (сөзді түрлендіреді)
Мысалы: қалам + -дар → қаламдар (көптік мағына)
«Қаламым, қаламың, қаламы» сөздерінде зат біреуге меншіктеліп айтылып тұр. Демек, бұл — тәуелдену.
Тәуелденудің үлгісі (жекеше және көпше)
Жекеше
- Менің қаламым
- Сенің қаламың
- Сіздің қаламыңыз
- Оның қаламы
Көпше
- Біздің қаламдарымыз
- Сендердің қаламдарың
- Сіздердің қаламдарыңыз
- Олардың қаламдары
Анықтама: Заттың біреуге меншікті, тәуелді екенін білдіретін тұлғаны зат есімнің тәуелденуі дейміз. Бұл мағынаны білдіретін жалғаулар — тәуелдік жалғаулары.
IV. Оқулықпен жұмыс
38-жаттығу (тақтамен жұмыс)
Үш топтан үш оқушы үш сөйлем жазады. Мысал сөздер: сағатым, мысығым, қаламы.
Бұл сөздер заттың біреуге тәуелді екенін білдіреді.
V. Топпен жұмыс (тәуелдеу үлгісі)
Үлгі
- Менің анам — Біздің анамыз
- Сенің анаң — Сендердің аналарың
- Сіздің анаңыз — Сіздердің аналарыңыз
- Оның анасы — Олардың аналасы
Ескерту: соңғы жұпта дұрыс нұсқа — олардың аналары.
Тапсырма
Сөздерді үлгі бойынша тәуелдеп жазыңдар: ана, қол, қозы, етік.
- I топ: қол
- II топ: қозы
- III топ: етік
Сөздерге жалғанған қосымшалардың астын сызып, олардың жұрнақ па, әлде жалғау ма екенін анықтаңдар. Бұл қосымшалар қандай мағынаны білдіреді?
Қорытынды: заттың біреуге тән екенін білдіретін жалғаулар тәуелдік жалғаулар деп аталады. Тәуелдік жалғаулар үш жақта жекеше және көпше түрде қолданылады.
| Жақ | Жекеше жалғаулар | Көпше жалғаулар |
|---|---|---|
| I жақ | -м, -ым, -ім | -мыз, -міз, -ымыз, -іміз |
| II жақ | -ң, -ың, -ің | -ыңыз, -іңіз, -ңыз, -ңіз |
| III жақ | -ы, -і | -ы, -і |
VI. Ауызша жұмыс
40-жаттығу (жұмбақ)
Қанаты жоқ ұшады,
Аяғы жоқ желеді,
Аузы жоқ ұлиды.
Тапсырма: тәуелдік жалғауы жалғанған сөздерді тауып, оларға сұрақ қойыңдар. Әр топ сөздердің қай жақта айтылып тұрғанын анықтайды.
VII. Жатқа жазу
Өлеңді оқып, жатқа жазыңдар. Тәуелденген сөздерді тауып, астын сызыңдар.
Түйем шықты өріске,
Боталары маймаңдап.
Қойым өрді қапталды,
Қозыларым салды ойнақ.
Сөздерді түбір мен қосымшаға ажыратыңдар: боталары, қозыларым.
VIII. Сергіту сәті
Қысқа қимыл-қозғалыс жаттығулары арқылы бой сергіту.
IX. Шығармашылық жұмыс (семантикалық карта)
Берілген сөздерді тәуелдену ерекшелігіне қарай топтастырыңдар (I жақ, II жақ, III жақ). Сұрақтарды басшылыққа алыңдар: кімім/нем?, кімің/нең?, кімі/несі?.
| I жақ | II жақ | III жақ |
|---|---|---|
|
|
|
Ескерту: мәтінде қайталанып берілген сөздер ықшамдалып, бір рет қана көрсетілді.
X. Топтық тапсырмалар
I топ
Кері сөзжұмбақ
Сөзжұмбаққа сұрақтар құрастырыңдар. Соңында берілген түсіндірме сөздікті басшылыққа алыңдар.
Тігінен
- Әшекейге пайдаланылатын, түсі ақшыл бағалы тастың атауы.
- Түрлі түсті жіппен арқау салып, жалақтап тоқитын тақыр кілем, төсеніш.
Көлденеңінен
- Пейіл, жақсы ниет, көңіл, ынта, зерде.
- Сәндік үшін алтын немесе күміс теңге таққан шашбау.
II топ
Бес жолды өлең
Тақырып: Кітап.
- 1-жол: зат есім
- 2-жол: сын есім (қандай?)
- 3-жол: етістік (не істейді?)
- 4-жол: сөйлем
- 5-жол: синоним
III топ
Эссе
Тақырып: «Қыс қызығы». Мәтіннен тәуелденген сөздерді тауып, атап шығыңдар.
XI. Қорытындылау
Негізгі түйін
Зат есімге тәуелдік жалғауы жалғанғанда, заттың белгілі бір адамға/жаққа тән екені, меншіктеліп тұрғаны білдіріледі.
Жалғауларды қайталау
- I жақ: -м, -ым, -ім / -мыз, -міз, -ымыз, -іміз
- II жақ: -ң, -ың, -ің / -ыңыз, -іңіз, -ңыз, -ңіз
- III жақ: -ы, -і
Үй тапсырмасы
Тәуелденген сөздерді қолданып, үш сөйлем құрастырып жазыңдар.
Бағалау
Оқушылардың тапсырмаларды орындау сапасына, белсенділігіне және топтық жұмысқа қатысуына қарай бағаланады.