Бала адамның бауыр еті, көз нұры
Тәрбие мен жауап
Қазақтың бала туралы нақылдары тәрбиенің ауыр да қадірлі жүк екенін еске салады: бала өскен сайын оның қадамына ілесу, мінезін түзеу, дұрыс жолға салу — ата-ананың күнделікті еңбегі.
«Бала жетіге жеткенше жерден таяқ жейді.»
Тәртіп пен ережені ерте үйренбесе, бала көп қателікке ұрынады.
«Бала жүгірсе, қарттың қарап отырып аяғы ауырады.»
Баланың қимылы — үлкенге уайым; жауапкершілік көзден таса кетпейді.
«Балаға пышақ бермесең — бір жылар, берсең — екі жылар.»
Рұқсат пен тыйымның өлшемі — қауіпсіздік пен тәрбие теңдігі.
«Егін өнбесе қайғы — бір жылдық, балаң оңбаса қайғы — ғұмырлық.»
Тәрбие мәселесі уақытша емес, өмірлік салмаққа ие.
Әдет пен мінез
Бала кезде қалыптасқан дағды кейін адамның мінезіне айналады. Сол себепті ерте берілген тәрбие — болашақтың берік іргетасы.
Ерте қалыптасқан әдет
«Бала кезде нені әдет етсең, соның шырмауында қаласың.»
Әдет — жай қайталанатын әрекет емес, адамның таңдауы мен бағытын да анықтайтын күш.
Ұрпақ жалғастығы
«Айдың ізін ай басар, аттың ізін тай басар.»
Үлкеннің жолын кіші қайталайды: үлгі — тәрбиенің ең әсерлі тілі.
Жад пен салмақ
«Бала жасындағысын ұмытпайды, таз басындағысын ұмытпайды.»
Балалық шақтағы әсер ұзаққа қалады; сөз де, іс те бала жүрегінде таңба болып қонады.
Баланың қадір-қасиеті
Нақыл сөздер баланы тек міндет емес, өмірдің мәні, шаңырақтың шырағы ретінде сипаттайды. Бала — жүрекке жақын, көңілге медеу.
«Бала — көңілдің гүлі, көздің нұры.»
«Бала адамның бауыр еті, көз нұры.»
«Бала анаға аян, әкеге күмән.»
«Бала — бауыр, дос — тамыр.»
Мейірімнің өлшемі
«Балажанды биелер құлындарын теппейді, балажанды адамды бала айналып кетпейді.»
Балаға мейірім танытқан жанның жанында бала да үйір болады: жылылық — тәрбиенің табиғи ортасы.
«Бала жетесіз болса, ата-анасын жерге қаратады. Бала жетелі болса, ата-анасын елге қаратады.»
Бала тәрбиесі — отбасының ғана емес, әулеттің абыройына әсер ететін үлкен сын.
Жақсы мен жаман бала
Бала мінезі — үйдегі тәртіптің, көрсетілген үлгінің және берілген еркіндіктің айнасы. Нақылдар жақсы қасиетті дәріптеп, жаман қылықтың зардабын ескертеді.
Еркелік пен талап
- «Ерке бала екі жылар.»
- «Бала күлкіге тоймас, болбыр ұйқыға тоймас.»
Қауіп пен кесір
«Баланың сотқары — пәленің шоқпары.»
Тентектік пен жөнсіздік бір күндік әуреге емес, үлкен кесапатқа айналуы мүмкін.
Салыстырмалы нақылдар
Жақсы бала
«Жақсы бала жансақ.»
«Жақсы бала ойлағыш.»
«Жақсы бала сүйік.»
Жаман бала
«Жаман бала малсақ.»
«Жаман бала тойлағыш.»
«Жаман бала күйік.»
Түйін
Жақсы бала — ой мен еңбекке жақын; жаман бала — ермек пен өзімшілдікке жақын.