Дәстүрден тыс сабақ өту әдісі
Тарих пәні мұғалімінің оқу процесіне басшылық жасауы
Тарих пәні мұғалімі оқу процесіне жүйелі басшылық жасай отырып, тарихи құжаттармен жұмыс әдісін іске асырады: құжат мазмұнын ашып, сұрақ-жауап арқылы білімді бекітеді. Сонымен бірге үй тапсырмасын мақсатты ұйымдастыру арқылы оқушының танымдық белсенділігін күшейтіп, дамытушылық нәтижеге қол жеткізеді.
Оқыту процесінің негізгі буындары
- 1 Сабақтың мақсатын анықтау (сабақ түрі).
- 2 Сабақ мазмұнын ашу (тақырып).
- 3 Мұғалімнің оқу процесіндегі басшылығы: оқушының оқу қызметін ұйымдастыру, үй тапсырмасын сұрау.
- 4 Оқушы білімін бағалау.
- 5 Үй тапсырмасын беру және түсіндіру.
Негізгі назар: сабақ түрін дұрыс таңдау
Сабақтың дәстүрлі, аралас, аралас-дәстүрлі және дәстүрлі емес түрлері бар. Төменде дәстүрлі емес сабақ үлгісі арқылы мақсатқа жетудің тиімді жолдары көрсетіледі.
Тақырып:
«Қазақстанда жасақталған құрамалар және партизан соғысы»
Дәстүрлі емес сабақтың құрылымы: шығармашылық кезеңдер
Сабақты ұтымды өткізу үшін оқушылардың шығармашылық жұмысын бірнеше кезеңге бөлдім. Отансүйгіштік сезімді ояту мақсатында сыныпты 3 топқа бөліп, әр топ бірдей әскери формада отырды. Бұл тәсіл сабақтың эмоционалдық реңкін күшейтіп, ортақ мақсатқа жұмылдырды.
1-кезең: ұйымдастыру және ой қозғау
Әр топқа бағыттаушы сұрақтар қойылып, бастапқы білім өзектендірілді.
- Екінші дүниежүзілік соғыс қашан болды?
- Германияның КСРО-ға қарсы соғыс жоспары қалай аталды?
- 1941–1945 жылдардағы соғыс неге Ұлы Отан соғысы деп аталды?
Топ атаулары және құндылықты қорғау
Оқушылар өз топтарына атау таңдап, ең алдымен сол ұғымның мәнін түсіндіріп, дәлелдеді.
Мысалы, «Отан» тобы осы сөздің мағынасы мен құндылығын өмірлік мысалдармен ашып көрсетті.
2-кезең: тақырыптық баяндамалар
Әр топ өзіне берілген бағыт бойынша дерек келтіріп, қорытынды жасап, жұмысын қорғады.
Нәтиже:
Оқушылар тарихи дерекпен жұмыс істеу, салыстыру, жинақтау және көпшілік алдында сөйлеу дағдыларын көрсетті.
Үш топтың жұмысы: дерек, дәлел, қорытынды
1-топ: «Қазақстандықтардың майданға қосқан үлесі»
- Республикада 142 кәсіпорын қысқа мерзімде салынып, іске қосылды.
- Қазақстан мен Орта Азияда қорғанысқа маңызды 280 кәсіпорын салынды (Ақтөбе ферроқорытпа зауыты, Текелі түсті металдар, Ақшатау вольфрам-молибден комбинаты және т.б.).
- Көмір өндіру 1944 жылы 1940 жылмен салыстырғанда 68% артты.
- Өнеркәсіп көлемі 1945 жылы 1940 жылмен салыстырғанда 140% өсті.
2-топ: «Ауыл шаруашылығының майданға қосқан үлесі»
- Соғыс жылдары жұмыс күшінің шамамен 75%-ын әйелдер құрады.
- Майданға 5 мыңға жуық трактор және жүздеген автокөлік жіберілді.
- 1942 жылы егіс көлемі 8 млн гектарға жуық ұлғайтылды.
- 1943 жылы мемлекетке 304 мың ірі қара, 1,6 млн қой тапсырылып, 110 мың мініс ат берілді.
- 4 млрд сомнан астам қаржы, 2 млн-нан астам жылы киім, 1600 вагон сәлемдеме жөнелтілді.
3-топ: «Қазақстанда жасақталған әскери құрамалар»
- Қазақстанда 316-атқыштар дивизиясы және 314, 310, 387, 391, 238-дивизиялар жасақталды.
- Волоколамск бағытындағы шайқастарда дивизия жауынгерлері күші өзінен 4 есе артық жаумен шайқасты.
- Дубосеково разъезіндегі ұрыста 28 панфиловшының 23-і қаза тапса да, жау танкілері шептен өте алмады.
- Ерлігі аталған жауынгерлер: Н. Есболатов, Ә. Қосаев, А. Қожабергенов, М. Сенгірбаев және т.б.
- Б. Момышұлы, М. Ғабдуллин, Н. Әбдіров сияқты тұлғалардың ерлік істері талданды.
Ізденіс сұрақтары: талдау, дәлелдеу, пікір айту
Келесі кезеңдерде әр топ ұсынылған сұрақтар бойынша дерек жинап, оны дәлелмен жеткізді. Бұл бөлім оқушының зерттеушілік мәдениетін қалыптастырып, тарихи ойлауды дамытты.
Бағыт 1
- Соғыстың алғашқы күндерінде қандай әскери техникалар қолданылды?
- Майдандағы әйелдер бейнесі.
- Партизан соғысы және оның маңызы.
Бағыт 2
- Соғыстағы қазақстандық батырлар.
- Қазақстандықтар партизан қозғалысында.
- Халықтардың қоныс аударуы.
Мысал: майдандағы әйелдер туралы деректер
- Алматы қаласының Фрунзе ауданынан майданға сұранған 112 өтініш түсті.
- Қарағанды қаласынан 1941 жылы шамамен 10 мың өтініш берілді.
- Х. Доспанова әйелдер авиациясы құрамында 300-ден астам рет тапсырмамен көкке көтерілді.
- 1942 жылы 34-ші әйелдер ротасы құрылды (Алматы, Семей, Шымкент облыстарының қыздары).
- Нұрғаным Байсейітова «Қызыл жұлдыз» орденімен марапатталды.
- Торғаш Жұмабаева 1-дәрежелі «Ұлы Отан соғысының партизаны» медалын алды.
- Соғыс жылдары майдан құрамында 600 мың әйел болды, оның 80 мыңы — офицер.
- Бұл қатарда қазақстандық қыз-келіншектердің үлесі жоғары болды.
Батырлар мен дереккөздер: оқушының тарихи дәлелмен сөйлеуі
Жеңіс тобы: статистика және салыстыру
Екінші дүниежүзілік соғыста 11 600 адамға Батыр атағы берілгені, оның ішінде 500-ге жуығы қазақстандықтар екені айтылды. Кей деректерде қазақ батырлары 96 деп көрсетілсе, Жеңістің 55 жылдығына арналған материалдарда бұл көрсеткіш 111-ге жететіні атап өтілді (ескерусіз қалған есімдердің толыққанын аңғартады).
Екі мәрте Батыр атанғандар:
Т. Бегелдинов, С. Луганский, И. Павлов, Л. Беда
Батыр тобы: Б. Момышұлы туралы зерттеу
Бауыржан Момышұлы генерал И. Панфиловпен бірге 316-атқыштар дивизиясын жасақтап, майданға аттанды. Москва түбіндегі шайқастарда ерлік көрсетіп, екі рет қоршаудан өз бөлімін аман алып шыққаны айтылды.
Пайдаланылған дереккөздер:
- Александр Бек — «Волоколамск тас жолы»
- Әзілхан Нұршайықов — «Ақиқат пен аңыз»
Б. Момышұлына Батыр атағы көзі тірісінде берілмегенімен, ел оны «батыр» деп таныды. 1990 жылы оған қайтыс болғаннан кейін КСРО Батыры атағы берілді.
Отан тобы: партизандар және өлкетану
Қазақстандық даңқты партизандар Қ. Қайсенов, Ә. Шәріповтің ерлік жолы баяндалды. Қ. Қайсенов туралы оның естеліктері мен сұхбаттары қолданылып, Украина жерінде «Вася» деген атпен танылғаны айтылды.
Сондай-ақ Түргеннің қос батыры атанған Рақымжан Тоқатаев пен Қ. Жаманқараев туралы деректер келтірілді. Аудан және облыс көлемінде өткен мерейтой материалдары, кездесулерден фотосуреттер көрсетілді.
Ауданнан шыққан батырлар:
Қ. Жаманқараев, Р. Тоқатаев, И. Беляков, Т. Қабылов, П. Вихрев, Т. Кенжебаев, Ж. Қайыпов
Бекіту сұрақтары
- 1 Украина жерінде партизан қозғалысында «Вася» деген атқа ие болған кім?
- 2 ЯК-1 жойғыш ұшағының конструкторы кім?
- 3 1990 жылы КСРО Батыры атағын алған кім?
- 4 Кеңес Одағының екі мәрте Батыры атағын алған қазақстандықтар кімдер?
- 5 Екінші дүниежүзілік соғыста қанша қазақстандық Батыр атағына ие болды?
«Ағалар жолымен саяхат»: карта арқылы тарихи маршрут
Келесі кезең «Ағалар жолымен саяхат» деп аталды. Үш топтан үш оқушы өз тобы қорғаған материалдың ретімен бір батырдың жүріп өткен жолын карта арқылы көрсетті: майданға қай жерден аттанғанын, шайқасқан аймақтарын, соғысты қай жерде аяқтағанын белгіледі.
Теория мен практиканы ұштастыру
Оқушылар назарына Қасым Қайсенов туралы «Ескірмейтін махаббат», Б. Момышұлы туралы «Ел басына күн туса» бейнефильмдері ұсынылды. Көрнекі материал оқиғаны сезінуге көмектесіп, мәтіндік ақпаратты тереңірек меңгеруге және білуге деген талпынысты арттыруға ықпал етті.
«Қазақ әдебиеті соғыс жылдарында»
Әр топ өз таңдауы бойынша соғыс тақырыбындағы бір өлеңді мәнерлеп оқып, мазмұнын талдады.
Қ. Аманжолов — «Үстімде сұр шинелім»
Үстімде сұр шинелім,
Ақсаңдай басып келемін.
Қанды қырғын қызыл от,
Қаптап жүр ажал дегенің.
Сырбай Мәуленов — «Соғыстан қайтқан солдаттар»
Жаутаңдап қарап дала тұр,
Көз жасын сүртіп жаңа бір.
Хабарсыз ұлын сұрауға
Жолыңды тосып ана жүр.
Қанатты сөздер: рух пен тәрбие өзегі
Соғыс жылдарында туған нақыл сөздерге талдау жасау оқушылардың құндылықтық бағдарын айқындап, патриоттық тәрбиені тереңдетті.
Баубектің асыл сөздері
- Ердің туы — намыс.
- Сен жаудан қашпасаң — жау сенен қашады.
- Жауды өлтірсең — өлімнен құтылдың, өлтірмесең — өлімге тұтылдың.
Б. Момышұлының ұлағатты сөздері
- Опасызда Отан жоқ.
- Епсіз ер болмайды, жұртсыз жігіт болмайды.
- Командир — аға, солдат — іні.
Қорытынды кезең: театрландыру, сараптау, нәтижені бекіту
Көріністер
- «Отан» тобы — 28 панфиловшы ерлігі.
- «Батыр» тобы — Мәншүктің хаты.
- «Жеңіс» тобы — «Партизандар ерлігі».
Көріністер арқылы батырлық, батылдық және отансүйгіштік идеясы ашылып, патриоттық сезім күшейтілді.
Сарапшылар бағалауы
Сабаққа жоғары курс студенттері сарапшы ретінде шақырылып, оқушылардың қатысу белсенділігі мен ізденіс жұмыстары бағаланды. Әр топқа әділ бағалар қойылып, кері байланыс берілді.
Көрме және қорытынды
Сабақ соңында тақырыпқа байланысты ұйымдастырылған көрмеге шолу жасалып, негізгі ойлар жинақталды. Оқушылар тарихи материалды сұрыптап жеткізуге, дұрыс сөйлеуге, топпен жұмыс істеуге және өзара қолдауға үйренді.
Сабақтың педагогикалық құндылығы
Дәстүрлі емес сабақ форматы оқушы қызығушылығын арттырып, шығармашылықпен жұмыс істеуге, ойды қорытындылауға, тарихи дерекпен дәлелді сөйлеуге ықпал етеді. Мұндай сабақтың танымдық, білімділік, дамытушылық және тәрбиелік мәні жоғары.
Нәтижесінде оқушының пәнге қызығушылығы оянып, танымы қалыптасады, отаншылдық сезімі нығаяды.