Қазақстан Ұлы Отан соғысы жылдарында
Қазақстан 1941–1945 жылдары: Ұлы Отан соғысы кезеңі
Бұл материал 1941–1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысы тақырыбын түсіндіруге арналған: Қазақстан халқының майдан мен тылдағы еңбегі, Мәскеу мен Ленинградты қорғаудағы қазақстандықтардың үлесі және Ұлы Жеңістің тарихи маңызы.
Білімділік мақсаты
Ұлы Отан соғысы туралы түсінік қалыптастыру, Қазақстандықтардың Мәскеу мен Ленинградты қорғаудағы үлесін нақты деректермен таныстыру, Жеңістің тарихи мәнін ұғындыру.
Дамытушылық мақсаты
Тақырыпты меңгерту арқылы ойлау қабілетін дамыту, дерекпен жұмыс істеу және нақты мәліметті қабылдау дағдыларын жетілдіру.
Тәрбиелік мақсаты
Жеңістің маңызын түсіндіру арқылы Отанға сүйіспеншілікті, патриоттық сезімді күшейту және өз елінің тарихына қызығушылықты арттыру.
Сабақ форматы мен ресурстар
- Сабақ түрі
- Аралас
- Әдістер
- Сұрақ-жауап, ізденушілік
- Пәнаралық байланыс
- Әдебиет, музыка, бейнелеу өнері және т.б.
Көрнекіліктер
- Соғыс тақырыбындағы картиналар
- КСРО батырларының суреттері
- Бұрынғы КСРО және Еуропа картасы
- Қазақстандық Кеңес Одағы Батырларының фотосуреттері
- Мәскеу және Санкт-Петербург (Ленинград) қалаларының суреттері
Ұйымдастыру кезеңі
Психологиялық дайындық және топқа бөлу арқылы сабаққа ынта қалыптастырылады.
Психологиялық дайындық
Дос болайық бәріміз,
Жарасып тұр әніміз.
Тыныштықты сақтаймыз,
Атсын күліп таңымыз.
Топқа бөлу
Үй тапсырмасын тексеру: өткен тақырыпты қайталау
Өткен сабақты қайталау және білімді анықтау үшін топтарға сұрақтар беріледі.
I топ — Алаш үкіметінің құрылуы
- Алаш партиясы қашан құрылды?
- Партияның мақсаты қандай болды?
- I жалпы қазақ съезі қай қалада өтті?
- Алаш бағдарламасы қайда жарияланды?
- Алаш партиясы қашан таратылды?
II топ — Алаш қайраткерлері (Ә. Бөкейханов)
- Алаш партиясының жетекшісі кім?
- Ә. Бөкейханов қай жерде дүниеге келді?
- 1879–1886 жылдары қайда оқыды?
- 1886–1890 жылдары қандай мамандық алды?
- 1890–1894 жылдары қай қалада білімін жалғастырды?
III топ — Алаш қайраткерлері (А. Байтұрсынұлы)
- А. Байтұрсынұлы қай жерде дүниеге келді?
- Өмір жолындағы негізгі кезеңдерді ата.
- 1910–1917 жылдары қай қалада тұрды?
- 1913 жылдан бастап шыға бастаған газет қалай аталды?
- 1921–1928 жылдары қайда сабақ берді?
IV топ — Алаш қозғалысы туралы
- «Қазақ» газетінің редакторы кім?
- Алашорда үкіметінің белгілі қайраткерлерін ата.
- Қазақстан қашан тәуелсіздік алды?
- 1937 жылы көптеген қайраткерлер не себепті ату жазасына кесілді?
- Алаш бағдарламасы неше бөлімнен тұрды?
Жаңа сабаққа кіріспе сұрақтар
• Ұлы Отан соғысы қай жылдары болды?
• Биыл Ұлы Жеңіске қанша жыл толды?
Оқушылардың жауаптарын толықтыра отырып, жаңа тақырып түсіндіріледі.
Сабақ жоспары (негізгі бөлімдер)
-
1) Германияның КСРО-ға қарсы соғыс жоспары
«Барбаросса» жоспары және соғыстың басталуы.
-
2) Қазақстан соғыс жылдарында
Мобилизация, экономика мен тылдағы еңбек.
-
3) Қазақстандықтар Мәскеу үшін шайқаста
Панфилов дивизиясы және ерлік үлгілері.
-
4) Қазақстандықтар Ленинград үшін шайқаста
Қоршау, «Өмір жолы» және батырлар.
-
5) Ұлы Жеңіске қосылған үлес
Жалпы статистика мен тарихи бағалау.
-
6) Естен кетпес күндер
Ерлікке тағзым, тарихи жад және қорытынды.
Негізгі мазмұн: дерек пен оқиға
Соғыстың басталуы және «Барбаросса» жоспары
Ұлы Отан соғысы 1941–1945 жылдар аралығында өтті. Еуропада орналасқан Германияда 1933 жылы ұлтшыл-фашистік тәртіп орнап, оның жетекшісі Адольф Гитлер болды.
1939 жылы фашистік Германия әлемге үстемдік ету мақсатымен соғыс бастады: 1 қыркүйекте Польшаға басып кірді. 1941 жылға қарай Германия Еуропаның көптеген елдерін басып алып, енді оған қарсы тұра алатын негізгі күш ретінде КСРО ғана қалды.
Германия КСРО-ны 3–4 айдың ішінде жаулап алуды көздеген жоспар жасады. Бұл жоспар «Барбаросса» деп аталды. 1941 жылы 22 маусымда неміс әскерлері КСРО шекарасын бұзып кіріп, Ұлы Отан соғысы басталды.
Қазақстан: майдан және тыл
Қазақстан халқы Отан қорғау ісіне алғашқы күндерден-ақ белсенді қатысты. Соғыс жылдары армия қатарына 1 млн 200 мың қазақстандық алынды. Бұл — республика халқының шамамен бестен бірі.
Ең алдымен экономика соғыс қажетіне бейімделді: көптеген өндіріс орындары әскери өнім шығаратын кәсіпорындарға айналды. Сонымен бірге майдан өңірі саналатын Ресей, Украина, Беларусьтен көптеген кәсіпорын Қазақстанға көшірілді; олардың саны 220-ға жетті.
1941–1945 жылдары ауыл еңбеккерлері майданға 5 829 мың тонна астық, 734 мың тонна ет және өзге де азық-түлік пен өнеркәсіпке қажетті шикізат жіберді. Қазақстан майданды шикізатпен қамтамасыз ететін негізгі базаға айналды.
Маңызды дерек: майданда қолданылған оқ-дәрінің едәуір бөлігі Қазақстанда өндірілген қорғасын негізінде жасалды.
Тылда негізінен қарттар, әйелдер мен балалар еңбек етті. Бұл — елдің жалпы күш-жігерін біріктірген ауыр кезеңнің айқын көрінісі.
Мәскеу үшін шайқас: Панфилов дивизиясы және батырлар
1941 жылдың қараша айында жау әскері Мәскеуге 25–30 шақырымға дейін жақындады. Генерал-майор И. В. Панфилов басқарған 316-атқыштар дивизиясы жаудың екпінін тежеп, бірнеше сағат бойы жанқиярлықпен шайқасты.
Мәскеу үшін шайқаста танылған қазақстандықтар
- Мәлік Ғабдуллин
- Төлеген Тоқтаров
- Рамазан Елебаев
- Бауыржан Момышұлы
Ленинград үшін шайқас: 900 күндік қоршау және «Өмір жолы»
1941 жылдың қыркүйегінде фашистік Германия Ленинградқа шабуыл жасап, қала ұзақ қоршауда қалды. Ленинград 900 күн бойы жау құрсауында тұрса да, жұмысын тоқтатпады.
Қаланың орталықпен байланысының негізгі арнасы Ладога көлінің мұзы арқылы өтетін жол болды. Бұл жолды халық «Өмір жолы» деп атады.
Ленинградты қорғаудағы қазақстандықтардың үлесі
- 310 және 314-атқыштар дивизиялары
- Сұлтан Баймағамбетов
- Әлия Молдағұлова
- Мәншүк Мәметова
Ерлік тұлғалары: тарихта қалған есімдер
Бақтыораз Бейсекбаев (1920–1941)
Әуе атқышы, Қазақстан Республикасының Халық Қаһарманы, Ресей Федерациясының Батыры. 1941 жылы 26 маусымда отқа оранған ұшағын жау танкілері мен қару-жарақ қоймасына бағыттап, жанқиярлық ерлік көрсетті.
Хиуаз Доспанова
Ұшқыштық жолын Орал аэроклубынан бастап, кейін Марина Раскова басқарған 46-гвардиялық полк құрамында 300-ден астам әуе тапсырмасына қатысты. Ерлігі үшін «қанатты қыз» атанды. 2004 жылы Қазақстанның Халық Қаһарманы атағы берілді.
Әлия, Мәншүк, Хиуаз — ортақ жадының символы
Бұл есімдер Қазақстанға ғана емес, сол кезеңдегі КСРО халықтарына да кеңінен мәлім болды. Олардың ерлігі — батылдық пен отаншылдықтың үлгісі.
Жеңіске қосылған үлес: деректер мен қорытынды
Соғыс жылдары КСРО бойынша шамамен 11 600 адам ерлігі үшін Кеңес Одағының Батыры атағын алды. Олардың 497-сі — қазақстандықтар, ал 97-сі — қазақтар.
Алғашқы батырлардың бірі
Кеңес Одағының Батыры атағын алған алғашқы қазақстандық жауынгерлердің бірі — К. А. Семеченко (1941 ж. 22 шілде).
Ең жас батыр
Кеңес Одағының Батыры атағын алған ең жас қазақ жауынгері — 18 жастағы Жәнібек Елеусізов.
Рейхстагқа ту тіккен ерлік
1945 жылғы 30 сәуірде Рақымжан Қошқарбаев Ғ. Булатовпен бірге Рейхстагқа ту тікті. Р. Қошқарбаевқа 1999 жылы «Халық қаһарманы» атағы берілді.
Екінші дүниежүзілік соғыс 1945 жылғы 2 қыркүйекте Жапонияның тізе бүгуімен аяқталды. Ұлы Отан соғысы жылдары КСРО шамамен 27 млн адамынан айырылды. Қазақстаннан соғысқа қатысқандар мен құрбандар туралы деректер тарихи зерттеулерде кеңінен қарастырылады.
Оқулықпен жұмыс және тапсырмалар
Тапсырмалар оқушылардың деректерді жүйелеуіне және салыстыру дағдысын қалыптастыруға бағытталған.
1) Кесте толтыру: Мәскеу және Ленинград
Оқулықты пайдаланып, төмендегі құрылым бойынша салыстырмалы кесте толтырылады.
| Көрсеткіш | Мәскеу үшін шайқас | Ленинград үшін шайқас |
|---|---|---|
| Уақыты | Толтырылады | Толтырылады |
| Құрамалар | Толтырылады | Толтырылады |
| Ерлік көрсеткен қазақстандықтар | Толтырылады | Толтырылады |
| Тарихи маңызы | Толтырылады | Толтырылады |
2) Батырларды топтастыру
Мәскеуді қорғаған қазақстандық батырлар
Оқулық бойынша есімдерді анықтап, тізім құрастыру.
Ленинград үшін шайқасқан қазақтың қос жұлдызы
Әлия Молдағұлова мен Мәншүк Мәметова туралы деректерді толықтыру.
3) «Ұлы Жеңіске үлес» кестесі
| Қаһарман батырлар | Көрсеткен ерліктері | Рейхстагқа ту тіккен батырлар |
|---|---|---|
| Толтырылады | Толтырылады | Толтырылады |
4) Тұлғалар туралы қысқаша дереккесте
| Тұлға | Өмір сүрген жылдары | Туған жері | Соғысқан майданы | Ерлік істері |
|---|---|---|---|---|
| Әлия Молдағұлова | Толтырылады | Толтырылады | Толтырылады | Толтырылады |
| Мәншүк Мәметова | Толтырылады | Толтырылады | Толтырылады | Толтырылады |
| Бауыржан Момышұлы | Толтырылады | Толтырылады | Толтырылады | Толтырылады |
| Талғат Бигелдинов | Толтырылады | Толтырылады | Толтырылады | Толтырылады |
Топтастыру тақырыптары
- Әлия Молдағұлова
- Мәншүк Мәметова
- Бауыржан Момышұлы
- Талғат Бигелдинов
Қорытынды бөлім
Тест (үзінді)
10 сұрақтық тесттен төменде үлгі ретінде 3 сұрақ берілген.
-
1) Кеңес Одағының Батыры атағын екі рет алған қазақстандық ұшқыш кім?
A) К. А. Семеченко
B) Р. Қошқарбаев
C) Т. Бигелдинов
-
2) Рейхстагқа алғаш ту тіккендер кімдер?
A) К. А. Семеченко мен Ж. Елеусізов
B) Р. Қошқарбаев пен Ғ. Булатов
C) Т. Бигелдинов пен С. Луганский
-
3) Бағалау
Оқушылардың жауаптары, кестелері және сабақтағы белсенділігі бойынша бағаланады.
Үй тапсырмасы
- § 49–51-параграфтарды оқу.
- Ұлы Отан соғысына қатысқан ата-әжелерің туралы мәлімет жинақтау (отбасы тарихы, естелік, құжат, фото дерек).
Ой түю
Бұл тақырып тек тарихи даталар жиынтығы емес: ол — ел бірлігі, тыл еңбегі, майдандағы ерлік және бейбітшіліктің құнын түсіндіретін сабақ.